Eerste demissionaire wethouder afgetreden

De vorming van nieuwe colleges in 340 gemeenten waar raadsverkiezingen zijn gehouden, is gestart met het unieke aftreden van een wethouder. De demissionaire wethouder Jeffrey Keus (Gemeentebelangen Leidschendam-Voorburg) stapte afgelopen vrijdag op, twee dagen na de raadsverkiezingen, omdat het forse zetelverlies van zijn partij hem niet meer ‘voldoende basis en slagkracht’ biedt om verder te gaan. Zijn partij ging terug van acht naar vijf zetels.

Hoogst uitzonderlijk

Een vertrek om politieke redenen, in het bijzonder vanwege de uitslag van de raadsverkiezingen, voor een demissionaire wethouder is hoogst uitzonderlijk. Om gemeenten bestuurbaar te houden, wordt van wethouders verwacht dat zij vanaf de raadsverkiezingen als demissionair wethouder de zaken waarnemen in hun gemeente tot dat er een nieuw college is aangetreden. De wet staat toe dat wethouders demissionair aan het werk kunnen blijven totdat de nieuwe gemeenteraad wethouders voor een nieuw college heeft benoemd.

Nieuwe ontwikkeling

Op de dag van de raadsverkiezingen, 18 maart 2026, werden 1355 wethouders demissionair in 340 gemeenten waar raadsverkiezingen zijn gehouden. Vijftien tot twintig jaar geleden bleven demissionaire wethouders altijd op hun post totdat hun opvolgers waren benoemd. Na de raadsverkiezingen van 2018 en 2022 werd een nieuwe ontwikkeling zichtbaar: een toenemend aantal demissionaire wethouders wachtten het verloop van de collegeonderhandelingen niet af en vertrok vroegtijdig omdat zij een andere baan had gevonden, bijvoorbeeld als raadslid, wethouder of buiten de overheid.

Demissionair vertrokken

Demissionaire wethouders blijven politiek aanspreekbaar en kunnen ook vanwege een politieke vertrouwensbreuk ten val komen tijdens het proces van collegevorming. Vier jaar geleden stapten alle zes demissionaire wethouders van Almere op vanwege de slechte resultaten van de Floriade: er dreigde een extra kostenpost van 33,8 miljoen euro vanwege de lage bezoekersaantallen voor de tuinbouwtentoonstelling. Acht jaar geleden stapte de Leidse demissionaire wethouder Roos van Gelderen op nadat een rapport aantoonde dat er sprake was van een overschrijding van 1,2 miljoen euro voor de realisatie van 150 tijdelijke woningen voor onder andere statushouders en ex-daklozen. In het Zeeuwse Veere moest toen de demissionaire wethouder Jaap Melse (SGP/ChristenUnie) het veld ruimen na een integriteitsonderzoek: Melse had appartementen gekocht in een nieuw duinhotel en werd van belangenverstrengeling beschuldigd.

Eigen keuze

De laatste twee perioden van collegevorming laten zien dat demissionaire wethouders, van wie verwacht wordt dat zij op de winkel passen, er niet voor terugschrikken er de brui aan te geven wanneer het formatieproces voor hen zich ongunstig ontwikkeld. Het is nog altijd hoogst uitzonderlijk om te vertrekken voordat het proces van collegevorming goed en wel van start is gegaan. Slechts twee demissionaire wethouders deden dat in 2022. In Geertruidenberg bedankte Adriaan de Jongh (CDA) voor een plek in de nieuwe raad en stopte per direct als wethouder, omdat zijn partij buiten het nieuwe college zou blijven. In Winterswijk stopte demissionair wethouder Inge Klein Gunnewiek (VVD) ook per direct. Het verlies dat haar partij onder haar leiding had geleden bij de raadsverkiezingen was doorslaggevend: ‘Ik voel geen enkele legitimatie meer om nog besluiten te nemen, ook niet demissionair.’ Klein Gunnewiek stopte als wethouder en werd ook geen raadslid.

Collegevorming lastiger

De periode dat een wethouder demissionair op de winkel past verschilt per gemeente. Sinds 2002 is er geen tijdslimiet op het proces van collegevorming. Door de toename van het aantal fracties in gemeenteraden, de zogeheten versplintering, is het lastiger om snel een meerderheidscoalitie te vormen. Was de langste formatie in 2014 in Zutphen na honderd dagen klaar; in 2022 sloot Vlieland de rij met een formatieduur van 229 dagen en was er een tiental gemeenten dat pas in de loop van de zomer de nieuwe wethouders benoemde.