Hoe stevig is ons moreel kompas?

Wat doe je als ambtenaar wanneer het formele gezag wegvalt, de politieke leiding is verdwenen en morele zekerheden vervagen? De tien van Den Haag. Topambtenaren tijdens de bezetting van Stephan Steinmetz is geen boek dat deze vraag eenvoudig beantwoordt. Het is juist de kracht van dit boek dat het ons confronteert met de ongemakkelijke werkelijkheid dat ambtelijk werk zelden zwart-wit is. Het werd eerder uitgeroepen tot ‘Beste politieke boek 2025’.

Tien Haagse SG's tijden de oorlog

Steinmetz beschrijft de tien Haagse secretarissen- generaal die na mei 1940 achterbleven toen alle ministers en de koningin spoorslags naar Londen vertrokken. Zij stonden voor de bijna onmogelijke opgave het land onder Duits gezag te besturen en het staatsapparaat draaiende houden omwille van de bestuurlijke continuïteit en om erger kwaad te voorkomen. Je kunt van mening verschillen of deze tien wel moesten aanblijven. Chaos was immers ook een optie. Het boek reconstrueert nauwgezet hoe zij hun keuzes maakten, twijfelden, soms protesteerden, maar heel vaak, té vaak, ook meebewogen.

De kernvraag van het boek is nog steeds actueel omdat het nauwkeurig laat zien hoe ondanks goede bedoelingen het uitvoeren van beleid langzaam kan verschuiven naar moreel problematisch handelen. Moet je in functie blijven uit plichtsbesef, loyaliteit aan het ambt en geloof in het ‘minste kwaad’? Het boek dwingt kritisch te kijken naar bekende ambtelijke reflexen: procedurele zorgvuldigheid, continuïteit, loyaliteit aan de organisatie en het vermijden van open conflict. Wat gebeurt er als die deugden onder extreme omstandigheden juist risico’s worden? Wanneer wordt professioneel meedenken moreel wegkijken? En wie bepaalt uiteindelijk waar de grens ligt?

Wat De tien van Den Haag waardevol maakt, is dat Steinmetz uitnodigt tot reflectie. Hoe verhouden wij ons tot politieke druk, maatschappelijke polarisatie of opdrachten die wringen met publieke waarden en de rechtsstaat?

Hoe stevig is ons moreel kompas? Het pleidooi van Steinmetz is niet om bij dubieuze politieke opdrachten direct op te stappen, maar de grens leggen daar waar politiek afgedwongen wordt dat nieuw beleid ‘de kroonjuwelen van de rechtsstaat’ schendt. Eerst dán is het moment daar om in verzet te komen en de werkzaamheden te staken.

Motiverend is dat Steinmetz ook kleine daden van verzet beschrijft die grote gevolgen hebben gehad, zoals gemeenteambtenaren die de J van persoonskaarten poetsten en daarmee vele levens hebben gered. Dit boek is geen comfortabele lectuur, maar wel noodzakelijke. Het herinnert eraan dat ambtelijk leiderschap niet alleen draait om vakmanschap en bestuurlijke sensitiviteit, maar ook om morele moed. Juist daarom is De tien van Den Haag een waardevolle leeservaring – vandaag, en niet pas in tijden van crisis.