De gemeenteraad is het hoogste wettelijke orgaan binnen de gemeente. Toch heeft de raad bij de vorming van een nieuw college opvallend weinig te zeggen. Niet door wettelijke beperkingen, maar vooral door eigen toedoen. Hoe kan het anders?
Hoe gemeenteraad zichzelf buitenspel zet bij collegevorming
Het formatieproces en daarmee de belangrijkste politieke keuzes verdwijnen in de beslotenheid van de achterkamertjes
Op 18 maart zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. In een serie duikt Binnenlands Bestuur in aantal belangrijke thema’s. Vandaag deel twee: collegevorming.
Lees hier deel één over het enige lokale referendum tijdens de raadsverkiezingen
Het verleden laat zien dat de gemeenteraad na de gemeenteraadsverkiezingen doorgaans geen regie heeft op het proces van collegevorming. Het zijn één of meer partijen en hun partijleiders die de beslissingen nemen. De raad zit in de wachtkamer.
Formatie
Dat begint al bij de start van de formatie. Dat is in elke gemeente anders, maar er wordt wel steeds vaker gekozen voor een verkenner. Soms is de keuze voor die persoon al voor de verkiezingen gemaakt. Zo maakte Hattem begin februari bekend dat Henk Jan Meijer, oud-burgemeester van Zwolle, namens alle zeven politieke partijen is gevraagd om na de raadsverkiezingen de mogelijkheden te verkennen. Met als doel: het vormen van ‘een stabiele meerderheidscoalitie die recht doet aan de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen en die een stabiel college kan vormen voor de komende vier jaren’.
Regie
De reden om de keuze voor Meijer als verkenner zo vroeg bekend te maken is ‘de breed gedragen wens om meer rust en regie te krijgen bij het formatieproces’. De keuze toont vooral dat politieke partijen de eigenaar zijn van het formatieproces. De gemeenteraad, het hoogste bestuursorgaan, heeft daar kennelijk geen rol in. Toch zou het niet gek zijn als de gemeenteraad vanaf het begin een rol heeft, want de raad benoemt uiteindelijk de wethouders, heeft het budgetrecht en beslist of er wordt gekozen voor een raads- of coalitie-programma.
Reglement van Orde
Of er een verkenner komt, wie informateur wordt en hoe en wanneer het formatieproces van start gaat: het is onduidelijk wie daarover beslist. De wet heeft hierover niets geregeld. Ook het Reglement van Orde (RvO) zegt daar bij de meeste gemeenteraden niets over. Elk RvO bevat uitgebreide passages over de machtsinstrumenten van de raad, zoals het vragenrecht, het initiatiefrecht, het recht om moties en amendementen in te dienen, et cetera. Maar over het formatieproces, het belangrijkste keuzeproces, is niets te vinden.
Integriteitstoets
Als er al iets is vastgelegd in het RvO, is het dat de kandidaat-wethouder mogelijk te maken krijgt met een integriteitstoets. De standaard voorkomende, niet-verplichtende formulering: ‘De burgemeester kan voor de aanvang van iedere ambtstermijn opdracht geven om de kandidaat-wethouders aan een risicoanalyse integriteit te onderwerpen. De burgemeester brengt over het eindresultaat daarvan verslag uit aan de raad.’
Rotterdam en Utrecht
Enkele gemeenteraden, zoals die van Rotterdam en Utrecht, gaan een stap verder en kennen zichzelf een rol toe. ‘Voorafgaand aan de benoeming vindt een kennismakingsgesprek plaats met de raad waarbij de raad vragen kan stellen over de achtergrond, ambities en inzet van de kandidaat en daarover in gesprek kan gaan’, aldus het RvO van de Utrechtse raad. Waar het gesprek in Utrecht een verplichting is, kiest Rotterdam voor de mogelijkheid van een openbaar sollicitatiegesprek met de kandidaat-wethouder.
Achterkamertjes
Een verklaring voor het ontbreken van kaderstellende en richtingbepalende regels is dat het formatieproces altijd door politieke partijen is bepaald en uitgevoerd. Het gebruik is dat de grootste partij het initiatief neemt. Het gevolg: er worden nauwelijks formele afspraken gemaakt vóór de raadsverkiezingen om het formatieproces te organiseren. Het formatieproces en daarmee de belangrijkste politieke keuzes verdwijnen in de beslotenheid van de achterkamertjes.
Dé manier om daar wat aan te doen is het duidingsdebat.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.