Er is geen overzicht van hoeveel lokale referenda er bij de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026 worden gehouden, maar in het Overijsselse Haaksbergen is er sowieso een referendum. En niet zomaar één: over de criteria die bepalen waar in de gemeente een azc mag komen.
Eén lokaal referendum tijdens raadsverkiezingen
Initiatieven om een lokaal referendum te houden zijn er wel, maar tijdens de gemeenteraadsverkiezingen is er maar eentje: in Haaksbergen.
Geen overzicht
‘Niemand houdt bij welke referenda er in Nederland worden gehouden’, antwoordt Marion Veerbeek van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten op de vraag om een landelijk overzicht. Veerbeek, bij de koepelorganisatie de expert op het gebied van referenda, vindt dat jammer. Vroeger werd dit gedaan door het Referendumplatform (nu: Meer Democratie), maar die zijn daar tien jaar geleden mee gestopt. ‘Haaksbergen is de enige gemeente waarvan ik gehoord heb dat ze bezig zijn met een referendum dat gelijk met de raadsverkiezingen zou plaatsvinden’, zegt ze.
Deskundige hulp
En inderdaad, de gemeenteraad van Haaksbergen stemde eind oktober in met een referendum over de criteria die bepalen waar een azc in de gemeente kan komen. De gemeente moet volgens de Spreidingswet 129 asielzoekers opnemen. Voor de vraagstelling riep de gemeente de hulp in van deskundigen: Frank Kerckhaert (oud-burgemeester van Hengelo), Kustaw Bessems (oud-journalist voor de Volkskrant en nu adviseur van overheden) en (voorzitter) René Torenvlied, hoogleraar Bestuurskunde aan de Universiteit Twente.
Waardevol antwoord
Interessant is dat de vraagstellingscommissie voorstelt de inwoners vier vragen voor te leggen. Een vraag over het aantal azc-locaties, een vraag of de locatie op een plek mag komen waar na vijf jaar woningbouw mag komen en een vraag over de ligging van de azc-locatie (in druk of stil gebied). De laatste vraag is welke van de drie vragen de inwoners het belangrijkste vinden. In het advies licht de commissie haar keuzes toe. De commissie noemt bijvoorbeeld het antwoord op de vraag of een azc op een locatie mag komen waar na vijf jaar woningbouw mag komen ‘waardevol’. De raad koos er namelijk pas ná het initiatief voor dit referendum voor om álle locaties waar ooit woningbouw is gepland uit te zonderen, wat de keuze voor de gemeente fors inperkte. ‘Het is waardevol te weten hoe de inwoners hierover denken.’
Gemiste kans
De commissie geeft de gemeenteraad drie aanvullende adviezen mee. Zo moet de onafhankelijkheid van de informatie die inwoners krijgen geborgd zijn. De gemeente, die de informatie verstrekt, zou die onafhankelijk moeten laten toetsen, ‘zodat er geen discussie kan ontstaan over de feitelijkheid en onpartijdigheid van deze informatie’. Het tweede advies is om het referendum te evalueren. Dat staat nu niet in de verordening en dat is volgens de commissie ‘een gemiste kans’. Het is voor zover bekend het eerste lokale referendum in Nederland over de locatiekeuze van een azc. ‘Niet alleen Haaksbergen zelf, ook andere gemeenten moeten kunnen leren van de ervaringen in Haaksbergen.’ De wethouder heeft een evaluatie toegezegd. De commissie adviseert dat die onafhankelijk wordt uitgevoerd.
In het verleden zijn er ook referenda geweest over herindelingen en eigenlijk ga je daar als gemeente niet over
Marion Vierbeek (VNG)
Grote tekortkoming
Tot slot is het zaak inspraak en participatie van de direct belanghebbenden bij de uitwerking van de locatiekeuze te borgen. Daar ontbrak het volgens de initiatiefnemers eerder aan – ‘een grote tekortkoming.’ Ook de commissie vindt dat dit proces ‘niet altijd even helder en logisch is verlopen’. Het is volgens hen ‘cruciaal’ dat ook na het referendum een transparant participatie- en inspraaktraject over de precieze uitwerking van die locatiekeuze met de direct belanghebbenden wordt gestart. ‘Eerlijkheid en transparantie daarin bevorderen het vertrouwen in politiek en bestuur.’
Geen herindelingen
De vraag wat je wel of niet kan voorleggen in een lokaal referendum kan op meerdere manieren worden beantwoord, aldus Marion Veerbeek. ‘Je kunt zeggen: alle onderwerpen waar de gemeente over gaat. Maar in het verleden zijn er ook referenda geweest over herindelingen en eigenlijk ga je daar als gemeente niet over. Het is het parlement dat daar eindbevoegd in is.’
Referendum over raadsbesluit
In een referendumverordening wordt opgenomen waarover een referendum niet kan gaan. ‘Dit is omdat het referenduminstrument aan de burger wordt “gegeven” om toe te passen als de burger het nodig acht. Voor hen moet het duidelijk zijn waarover zij wel of geen referendum kunnen houden.’ Daarom staat in een referendumverordening meestal dat het over een raadsbesluit moet gaan, dus een onderwerp waar de raad al een besluit over wil nemen.
Niet over begroting
Bovendien zijn er uitzonderingen. Zo mag het niet gaan over de rechtspositie van personen en niet over besluiten waarover de gemeente inhoudelijk eigenlijk niks te zeggen heeft. ‘Maar ook niet over begrotingen, want gemeenten moeten aan het eind van het jaar een sluitende begroting hebben en een referendum kost tijd. Dan heb je geen begroting om mee te werken in het nieuwe jaar.’
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.