Het sociaal domein als karikatuur

De bindende leestip voor deze zomer is het boek Moderne geschiedenis van het sociaal werk, het onlangs verschenen levenswerk van Jos van der Lans. De redenen daarvoor zijn velerlei. In de eerste plaats worden de liefhebbers van zijn fijnzinnige observaties en glasheldere stijl ook in dit boek op hun wenken bediend. Grote ego’s worden met kleine woordjes op hun historische plek gezet, stille krachten worden met de nuchtere beschrijving van hun daden juist naar voren gehaald.

Want juist in het sociaal domein komt het aan op het verhaal dat je vertelt. Hulp of betutteling? Bemoeizorg of gebrek aan tolerantie? Dat zijn morele keuzes tussen medemensen die niet willen deugen en degenen die dat niet kunnen. De deserving poor die vroeger op Liefdadigheid naar Vermogen konden rekenen en tegenwoordig in hun kracht worden gezet, tegenover de undeserving poor die vroeger naar Frederiksoord moesten of tegenwoordig naar een scheef huisje mogen.

Van der Lans laat zien dat door alle ideologieën en overgewaaide trends in het sociaal domein heen, telkens weer dezelfde fundamentele morele vraag speelt voor wie de samenleving zich verantwoordelijk voelt en wie in de marge uiteindelijk vooral een probleem voor de openbare orde oplevert. Een dergelijk historisch inzicht helpt bij de ontspanning tijdens een vakantie. De tijd waarin liefdadigheid een gunst was die je moest verdienen, verschilt niet wezenlijk van de tijd waarin persoonlijke motivatie en voldoende tegenprestatie de voorwaarden vormen voor sociale grondrechten.

Maar er is meer. Juist omdat het neerkomt op hoe wij de ander zien, is het welzijnswerk gevoelig voor de verbeelding ervan. Van der Lans kan met dit gegeven overweg. In de eerste versie van zijn Canon Sociaal Werk staan Marga Klompé en het personage Sjakie uit Flodder op gelijke hoogte. Na de bevlogen uitbouw van het opbouwwerk in de jaren zeventig, wordt het sociaal domein in de jaren tachtig gevoelig voor de karikaturalisering ervan.

De scherpe columns van Jan Blokker, het etiket ‘spijkerpakken- proletariaat’ van Herman Vuijsje en juist ook het karakter van Lou Landré. Zoals het verhaal wil dat er in het Verenigd Koninkrijk extra maatregelen zijn genomen om topambtenaren aan de ketting te leggen omdat de serie Yes, Minister het beeld van de werkelijkheid bepaalde, zo staat het succes van minister Elco Brinkman als de grote verzakelijker van het welzijnswerk niet los van het beeld dat de samenleving had van de beroepsgroep waarop hij bezuinigde. Zonder Sjakie geen Elco. En dus hoef je in de rest van de vakantie niet per se Russische literatuur te lezen. Het languit op de bank terug kijken van alle afleveringen van Flodder is ook heel intellectueel verantwoord.

Het sociaal domein is niet alleen een spiegel van de maatschappelijke opvattingen over wie er wel en niet bij horen, het is ook een uitdrukking van de verhouding tussen overheid en samenleving. Van der Lans volgt het spoor van de strijd van Thorbecke tegen de machtige diaconieën van destijds, via de grote organisaties van de verzuiling die na de oorlog de overheid in een procedurele rol hielden, tot aan de huidige inspanningen van de gemeenten om met een sociaal wijkteam integraal en gebiedsgericht te werken.

Voor het associatieve brein van Van der Lans is dat reden om de brochure Wij en de wijkgedachte van W.F. Geyl uit 1947 naar voren te halen. Destijds was het onderdeel van de vergeefse Doorbaak waarmee men de verzuiling wilde doorbreken. Nu de ontzuiling een feit is, blijft de vraag welke integrerende verbanden daarvoor in de plaats kunnen komen. De wijkraden die Geyl destijds voor zich zag, vertonen alvast verrassend veel gelijkenis met de wijkberaden zoals de G1000 die organiseert.

De ultieme reden waarom juist het boek van Van der Lans bijdraagt aan de vakantievreugde, is dus niet het onthaastende inzicht dat er weinig nieuws is onder de zon of de legitimatie van ongebreidelde consumptie van lage cultuur. De vele historische dwarsverbanden en de associaties met de actualiteit zetten aan tot het soort mijmeringen waarvoor de zomer vakantie de ultieme gelegenheid biedt, juist als je het boek uit hebt.