Eerst de verkiezingen, dan de wethouders

In veel gemeenten wordt door partijen naast een lijst en een programma tegenwoordig ook een wethouderskandidaat gepresenteerd. Zelfs door partijen die gezien hun omvang en programma nog maar af moeten wachten of ze überhaupt in een coalitie komen. Dit is een ongewenst groeiende praktijk die niet alleen leidt tot verkeerde beeldvorming maar bovendien geen recht doet aan de verhoudingen tussen de gemeenteraad als hoogste orgaan van de gemeente en de uitvoerende rol van het college van burgemeester en wethouders.

Tot niet heel lang geleden was het gebruikelijk dat de lijsttrekker vanzelfsprekend wethouder werd als een partij in de coalitie kwam. Zeker in het monistische stelsel was dit het geval. Het past echter niet in de hedendaagse dualistische gemeentelijke bestuursvorm. Een goed raadslid is niet per definitie een goede bestuurder en andersom geldt hetzelfde. Het zijn beide zeer verschillende rollen die ook andere vaardigheden vragen. De praktijk die echter nu ontstaat, slaat in mijn ogen door naar de andere kant. Het is misschien begrijpelijk vanuit een campagnetechnisch perspectief maar deze praktijk is om meerdere redenen ongewenst. Zowel democratisch, bestuurlijk als juridisch schuurt het met hoe het lokale bestuur in Nederland is bedoeld te functioneren.

De Gemeentewet bepaalt dat de raad de wethouders benoemt en ontslaat. Door vooraf al kandidaten te presenteren, vervaagt dat onderscheid

De gemeenteraad stelt de kaders vast, bepaalt het beleid en controleert het college. Het is het hoogste orgaan binnen de gemeente. Het college van burgemeester en wethouders voert dit beleid uit, neemt dagelijkse bestuursbesluiten en is verantwoording schuldig aan de gemeenteraad. De raad bepaalt dus ook na de verkiezingen de samenstelling van het college. Na onderhandelingen en inhoudelijke afspraken die pas na de verkiezingsuitslag worden vastgesteld. Door voor de verkiezingen al een wethouderskandidaat te presenteren wordt de indruk gewekt dat een wethouderschap al vastligt. Maar we stemmen niet op wethouders. En wat te doen met zittende wethouders of kandidaten die op lijsten staan en alleen maar wethouder willen worden? Als die toch gekozen worden en geen zitting nemen in de raad is er in mijn ogen sprake van kiezersbedrog. Wethouders zijn geen gekozen ambtsdragers. De Gemeentewet bepaalt dat de raad de wethouders benoemt en ontslaat. Door vooraf al kandidaten te presenteren, vervaagt dat onderscheid. De volgorde is namelijk helder. Eerst verkiezingen. Dan coalitievorming en een programma. En dan de juiste kandidaat bij het profiel zoeken. Dat laatste is belangrijk. Want in de tijd dat bestuur steeds inhoudelijk complexer wordt, past ook niet zomaar iedere kandidaat op elke willekeurige portefeuille.

Het aanwijzen ondermijnt de positie van wethouders. Zij maken geen deel uit van de gemeenteraad maar hebben een autonome bestuursrol binnen het college. Door vooraf een wethouderskandidaat aan te wijzen, lijkt het als of wethouders aan een partij verbonden blijven. Dat is niet zo. Wethouders dragen een bredere verantwoordelijkheid dan het partijbelang. Het ambt vereist ook onafhankelijkheid en bestuurlijke integriteit. Die onafhankelijkheid komt onder druk te staan door vooraf al iemand als wethouder is aangewezen.

Volgens de Gemeentewet (art. 35–36a) is een wethouder een door de gemeenteraad benoemde functionaris. Het aanwijzen van een wethouderskandidaat heeft geen enkele status of bestuursrechtelijke titel. Politiek kan dat misschien maar juridisch is het volstrekt irrelevant. Maar het kan wel bijdragen aan misverstanden bij burgers over hoe het lokale bestuur is geregeld.

Het vooraf aanwijzen van een wethouderskandidaat door politieke partijen lijkt onschuldig maar het vertroebelt de rolverdeling tussen raad en college, belemmert de vrije onderhandelingen na de verkiezingen en kan juridische misverstanden creëren. De Gemeentewet is helder: wethouders worden gekozen door de raad, niet door partijen, en zeker niet vóórdat de kiezer heeft gesproken. Stop dus met deze praktijk en laat de verkiezingen gaan over waar ze over moeten gaan: het kiezen van een volksvertegenwoordiging in de raad.

David Moolenburgh, burgemeester Zandvoort