De democratische rechtsstaat beschermen vraagt om langdurige investeringen in wonen, onderwijs, zorg en een bereikbare overheid. Zolang burgers vastlopen en geen verbetering ervaren, verliezen democratische procedures aan geloofwaardigheid. Daarvoor waarschuwde de Arnhemse burgemeester Ahmed Marcouch dinsdag tijdens de eerste Nationale Democratielezing in Nieuwspoort.
Marcouch: democratie verzwakt als overheid burgers laat vastlopen
‘Mensen haken lang niet altijd zelf af. Soms worden zij weggeduwd,’ zo stelde Ahmed Marcouch in de eerste Nationale Democratielezing.
Grondrechten onvoldoende benut
Mensen die het vertrouwen in de overheid verliezen, worden vaak omschreven als burgers die afhaken. Volgens Marcouch is die voorstelling te eenzijdig. ‘Mensen haken lang niet altijd zelf af. Soms worden zij weggeduwd.’ Zij lopen jarenlang vast in systemen, kunnen hun sociale grondrechten onvoldoende benutten en vinden moeilijk gehoor wanneer het misgaat.
Marcouch grijpt daarmee terug op de conclusies van de Adviescommissie Versterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde, waarvan hij voorzitter was. Die presenteerde in 2023 het rapport Koester de Democratie!. De vragen die toen speelden, zijn volgens hem nog steeds actueel. Rechtsstatelijke grenzen lijken verder te vervagen en de ruimte om de macht te controleren en tegen te spreken staat onder druk.
Sociale crisis
Voor burgers blijkt de waarde van democratie volgens Marcouch uit concrete zaken: een woning kunnen vinden, toegang hebben tot zorg en onderwijs en voldoende zekerheid hebben om een bestaan op te bouwen. Wie verantwoordelijkheid neemt maar toch iedere maand tekortkomt, kan gaan twijfelen of politiek en overheid ook voor hem verschil maken.
Dat maakt iemand niet antidemocratisch, benadrukt hij. Het kan wel ontvankelijk maken voor politici die ingewikkelde problemen terugbrengen tot een eenvoudige schuldvraag, met migranten, een religieuze groep of een vermeend kwaadaardige elite als zondebok. De politiek moet zowel die onterechte schuldtoewijzing bestrijden als het onderliggende probleem oplossen. ‘Een woningzoekende heeft weinig aan de mededeling dat hij de verkeerde zondebok aanwijst als hij daarna opnieuw jarenlang vastloopt.’
Een overheid die moeilijk bereikbaar is, belemmert burgers om hun invloed te gebruiken
Het kabinet noemt versterking van de democratische rechtsstaat inmiddels een kernopgave, maar Marcouch betwijfelt of de waarschuwing van zijn commissie voldoende is doorgedrongen. Volgens hem reageert de politiek te gemakkelijk op de waan van de dag, terwijl juist langdurige investeringen nodig zijn.
Angst als politiek middel
Ook bedreiging en intimidatie ondermijnen de democratie. Marcouch noemt onder meer de gebeurtenissen in Opheusden, waar raadsleden vastzaten in het gemeentehuis terwijl buiten geweld plaatsvond, en Engelen, waar woningen en auto’s werden beklad van mensen die zich verzetten tegen opvang van minderjarige asielzoekers.
Zulke acties raken ook anderen. Raadsleden kunnen aarzelen bij een volgende stemming, inwoners afzien van inspreken en journalisten onderwerpen laten liggen. Daarmee krijgt angst politieke invloed zonder dat iemand met argumenten is overtuigd.
‘Er staat ineens een persoonlijke prijs op een politieke keuze die vrij genomen moet kunnen worden.’ Waar bedreiging of geweld mensen tot ander politiek gedrag moet dwingen, moet de rechtsstaat optreden, stelt Marcouch.
Gemeenten aan zet
Democratische weerbaarheid begint volgens de burgemeester bovendien bij onderwijs en begrijpelijke procedures. Kinderen moeten leren argumenteren, omgaan met meningsverschillen en accepteren dat zij niet altijd hun zin krijgen.
Gemeenten moeten zorgen dat inwoners weten hoe zij kunnen inspreken, bezwaar maken en volksvertegenwoordigers aanspreken. Een overheid die moeilijk bereikbaar is, belemmert burgers om hun invloed te gebruiken, stelde de burgemeester.
Tegelijk moeten bestuurders de grenzen van hun eigen macht respecteren. Een verkiezingszege geeft ruimte om beleid te veranderen, maar heft fundamentele rechten niet op. Politieke tegenstanders blijven gelijkwaardige burgers. Ook de vrijheid van mensen wier overtuigingen men afwijst, verdient bescherming, aldus Marcouch.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.