Lokale weerbaarheid nog beperkt op netvlies gemeenten

Geopolitieke onrust, cyberaanvallen, extreem weer, stroomuitval. De overheid bereidt ons al een tijdje voor op deze dreiging en wil dat we weerbaar worden. Maar bij gemeenten lijkt de urgentie maar langzaam door te dringen.

Nieuw onderwerp

Weerbaarheid lijkt een relatief nieuw onderwerp voor gemeenten. Veiligheidsregio’s zijn op het vlak van (crisis)communicatie nagenoeg overal op voorbereid, maar over andere onderdelen van de weerbaarheidsopgave zoals noodstroom- en nooddrinkwaterpunten vond PwC weinig terug in alle met kunstmatige intelligentie geanalyseerde openbare stukken van gemeenten, zoals beleidsdocumenten en raadsstukken. Een half jaar geleden informeerde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) al haar leden over de weerbaarheidsopgave in ons land en bood in een handreiking handvatten aan om ­lokaal en regionaal aan de slag te gaan. De conclusie van de expert publieke sector Hala Naoum Néhmé en partners Bram van Tiel en Jan-Huug Lobregt van PwC is echter: er is nog veel werk aan de winkel.

Essentiële rol gemeenten

Gemeenten hebben een essentiële rol als er een ontwrichtende crisis uitbreekt, maar wat betekent die conclusie als die deze maand uitbreekt in een gemiddelde gemeente? ‘Veel maatregelen zijn opgenomen in standaardprocessen, maar dat hangt af van de gemeente en van wat er precies gebeurt, in welke pijler en het improvisatievermogen van de gemeente’, aldus Martine Koedijk, partner en sectorvoorzitter Lokale Overheden bij PwC en actief als accountant en adviseur bij provincies en gemeenten. ‘Concreter: als er geen elektriciteit is, dan heb je noodsteunpunten nodig, maar die zijn nog lang overal ingezet. Je bent dan afhankelijk van je sociale weefsel. Het hebben van noodpakketten is duidelijk neergezet, maar heeft iedereen dat ook?’

Ander handelingsperspectief

Maar als er deze of volgende maand een crisis uitbreekt, dan zal een beroep worden gedaan op burgers en de zelfredzame samenleving, vult Naoum Néhmé aan. ‘Het kabinet, de VNG en gemeenten willen naar een samenredzame samenleving. Dat wil je zoveel mogelijk bewerkstelligen. Maar bij crisissituaties moet je wel durven beslissen. Het moet dan minder stroperig gaan dan normaal. Tijdens corona zag je dat gebeuren, maar bij stroomuitval wordt communiceren wel een uitdaging. Dat kon toen wel.’ Op dat moment was de nationale overheid ook in positie, want er was sprake van een nationale crisis. ‘Het kabinet moest snel in actie komen. Maar hier gaat het om een superlokaal thema. ­Gemeenten hebben dan een ander handelingsperspectief en zijn gezien de aard van de crisis meer aan zet.’

Inventarisatie cruciale maatregelen

Binnen de 25 veiligheidsregio’s en de 25 zogeheten voorzittergemeenten ervan inventariseerde PwC de invoering van de twaalf meest cruciale maatregelen uit de VNG-handreiking. Substantiële voortgang is er al op communicatie, inzicht in kritieke bedrijfsprocessen en het versterken van de zelfredzaamheid. Die vormen de basis voor de continuïteit van de organisatie. In de prioritering van de kritieke bedrijfsprocessen moet nog wel een stap gemaakt te worden, stelt het rapport. Zo lijkt de organisatorische continuïteit nog niet voldoende geborgd.

Uitvoering onvoldoende in gang gezet

Bij vier maatregelen is een begin gemaakt door het maken van plannen, maar is de uitvoering nog onvoldoende in gang gezet. Naast prioritering van kritieke processen gaat het om het in kaart brengen en versterken van (in)formele netwerken in de buurt, het faciliteren van participatieprojecten en het op orde hebben van de gezondheidszorg. Tot slot is met vijf urgente maatregelen nog niet begonnen. Hierover is weinig informatie gevonden. Wellicht treffen gemeenten wel voorbereidingen en is die informatie niet openbaar. Het gaat om maatregelen in het kader van democratische rechtsorde, noodvoorzieningen, -steunpunten, -stroomvoorziening en drinkwatervoorziening. De laatste vier zijn bovendien sterk van elkaar afhankelijk. Het tekortschieten van één maatregel ­verzwakt direct de andere.

Werk aan de winkel

De maatregel ‘democratische rechtsorde’ staat op zichzelf. Die raakt direct aan de kern van het functioneren van het openbaar bestuur. Ondanks geopolitieke spanningen en risico’s van hybride oorlogsvoering, de borging van verkiezingen, demonstratierecht en bestuurlijke continuïteit is het nauwelijks terug te vinden in de geanalyseerde stukken. En dat is opvallend, staat in het rapport. Maar is het ook niet zorgelijk? ‘Je ziet dat we in het rapport wegblijven van kwalificaties’, zegt Naoum Néhmé. ‘Dat is namelijk een politiek-bestuurlijke afweging. Onze constatering is dat er veel werk aan de winkel is.’

Lees meer over de conclusies in het PwC-rapport in BB07 van deze week (gratis inlog).