Steeds minder Nederlanders hebben nog respect voor het politieke bedrijf. De democratie kraakt en overal borrelt verontwaardiging. Omgekeerde vlaggen, klimaatactivisten die zich vastlijmen aan het asfalt, demonstranten die standbeelden omver trekken, boeren die met trekkers de deur van het provinciehuis inrammen. Van Kick Out Zwarte Piet tot MeToo, van Black Lives Matter tot de Gele Hesjes klinkt dezelfde schreeuw. Mensen voelen zich niet gehoord, niet gezien en niet vertegenwoordigd. Onvrede die wordt aangewakkerd door politici met een fascistische agenda.
Democratie op de rand van de afgrond?
Democratie vraagt om weerbare politiek sterke rechtsstaat en herstel van vertrouwen om verdere uitholling door extremisme te voorkomen.
Hoe dit werkt, beschrijft politicoloog Robert Paxton in zijn boek The Anatomy of Fascism. Eerst wordt maatschappelijke onvrede aangewakkerd. Daarna volgt de institutionele opbouw. Denk aan netwerken van denktanks, conferenties, studiecentra en invloedrijke organisaties. In Europa speelt het aan Rusland gelieerde Danube Institute een prominente rol. Een door een rijke bovenlaag gefinancierd internationaal kruispunt waar figuren als Geert Wilders, Thierry Baudet, Marine Le Pen, Giorgia Meloni en Viktor Orbán elkaar vinden en versterken.
En de vergiftiging werkt. In Turkije, Servië, India, Brazilië en de Verenigde Staten is hetzelfde patroon zichtbaar. Democratie wordt niet afgeschaft door tanks, maar uitgehold via verkiezingen. Extreemrechtse bewegingen komen langs democratische weg aan de macht en veranderen vervolgens de spelregels. Dat gaat steeds gepaard met dezelfde ingrediënten: vijanddenken tegenover minderheden, voortdurende aanvallen op onafhankelijke media en een systematische poging om rechters verdacht te maken.
Hoe snel dat kan gaan, leert de Verenigde Staten. Hoewel het lijkt alsof één man in korte tijd zoveel schade kan aanrichten, is Trump slechts een pion van een kleine superrijke elite. Deze groep misbruikt politieke macht als instrument voor zelfverrijking en controle. Zoals in elk fascistisch land is de scheiding tussen partij, staat en persoonlijke belangen vervaagd. Door minderheden en LHBTI'ers te bestempelen als dieren die de witte wereld vernietigen, wordt de rechtsstaat misbruikt om tegenstanders uit te schakelen.
Ook Nederland moet wakker worden, nu ook hier een aanzienlijk deel van de volksvertegenwoordiging fascistisch gedachtegoed uitdraagt
Dat Nederland tot nu toe aan deze ontwikkeling heeft weten te ontkomen, is te danken aan ons kiesstelsel. Maar die buffer is geen garantie voor de toekomst. In landen met zwakkere democratische waarborgen is zichtbaar hoe een kiezersminderheid via hoge kiesdrempels of het strategisch aanpassen van het kiesstelsel een vrijwel absolute macht kan verwerven. Erdoğan bestuurt met steun van ongeveer een derde van de kiezers. Orbán wist destijds met minder dan de helft van de stemmen een tweederdemeerderheid te behalen.
Ook Nederland moet wakker worden, nu ook hier via democratische weg een aanzienlijk deel van de volksvertegenwoordiging fascistisch gedachtegoed uitdraagt. Dit vraagt om een directe en doordachte reactie van democratische partijen. Zo moet de labbekakkerige aanpak, die steeds extremere politieke uitingen normaliseert, actief worden doorbroken. Niet langer ingaan op ultrarechts gebrul is een goed begin.
Daartegenover is een geloofwaardig alternatief nodig dat de kloof tussen burger en overheid verkleint. Niet alleen in woorden, maar ook in daden moet worden ingezet op het herstellen van maatschappelijke binding. Met zichtbare resultaten, rechtvaardigheid en daadkracht moet worden gewerkt aan het opnieuw verbinden van de samenleving. Door de deelname aan gezin, school, werk en verenigingsleven te versterken, kunnen gedeelde humanistisch-liberale waarden opnieuw stevig worden verankerd. Sociale samenhang herstellen is immers geen luxe, maar een voorwaarde voor het voortbestaan van de democratie.
Piet van Mourik
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.