De parlementaire enquête naar de coronacrisis loopt op zijn einde. De verhoren hebben straks hun werk gedaan, het rapport volgt. Maar wie goed heeft geluisterd, weet dat we niet hoeven te wachten op het oordeel van de commissie. De belangrijkste conclusie ligt al op tafel: corona was niet alleen een gezondheidscrisis. Het was een stresstest van de Nederlandse overheid en die test hebben we op belangrijke onderdelen niet doorstaan.
Corona was een waarschuwing die Den Haag niet mag negeren
Stop met crisismanagement als een kunstje dat alleen in Den Haag wordt uitgevoerd, stelt adviseur crisisbeheersing Gert-Jan Ludden.
Het begint bij de voorbereiding. Een pandemie stond al jaren hoog op het nationale veiligheidsprofiel. Toch had Nederland geen nationaal pandemieplan, werd nauwelijks realistisch geoefend en waren beschermingsmiddelen, IC-capaciteit en gespecialiseerd personeel onvoldoende beschikbaar. Nog schrijnender: de lessen uit eerdere crises, zoals de Mexicaanse griep, waren nauwelijks geborgd. We hadden dus niet alleen te weinig voorbereiding. We hadden ook te weinig geleerd.
En toen de crisis eenmaal uitbrak, maakten we een klassieke bestuurlijke fout: we behandelden een maatschappelijke crisis alsof het uitsluitend een zorgprobleem was. Natuurlijk moest de zorg overeind blijven. Maar ondertussen werden economie, onderwijs, cultuur, sociale samenhang en het dagelijks leven van miljoenen mensen geraakt. Toch werden vooral zorgcijfers en modellen leidend. Wie één dashboard als werkelijkheid beschouwt, ziet uiteindelijk alleen nog wat er op dat dashboard staat.
Daar komt nog iets bij. Een overheid die in een crisis geen tegenspraak organiseert, loopt het risico verliefd te worden op zijn eigen gelijk. Kritische deskundigen werden onvoldoende benut. Adviezen van onder meer het Red Team en andere externe groepen werden terzijde geschoven. Dat is geen teken van daadkracht. Het is bestuurlijke kwetsbaarheid. Juist onder extreme omstandigheden heb je mensen nodig die zeggen: wacht eens even, klopt dit wel?
Ook de crisisstructuur zelf bleek onvoldoende berekend op een langdurige crisis. Na de zomer van 2020 werd de nationale crisisstructuur ontmanteld en ontstond volgens de analyse een zwalkend beleid, met moeilijk uitlegbare routekaarten en maatregelen die niet altijd evenredig uitpakten. Een langdurige crisis vraagt juist om continuïteit, duidelijke regie, leiderschap en het vermogen om van koers te veranderen zodra omstandigheden veranderen.
Misschien wel het grootste taboe is dat de overheid niet alleen moet kunnen beslissen, maar ook moet kunnen leren. Tijdens een langdurige crisis is evalueren geen luxe voor later. Het is een voorwaarde om onderweg fouten te corrigeren. Toch kwam er tijdens corona nauwelijks tussentijdse evaluatie. Daarmee ging kostbare kennis verloren en werd bijsturen moeilijker.
De les voor het nieuwe kabinet is daarom glashelder. Stop met crisismanagement als een tijdelijk kunstje dat alleen in Den Haag wordt uitgevoerd. Maak pandemische paraatheid structureel. Oefen. Leg eerdere lessen vast. Organiseer echte tegenspraak. Betrek bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en Defensie bij de voorbereiding. En zorg voor een crisisstructuur die niet alleen een ramp van drie dagen aankan, maar een ontwrichting van drie jaar.
Want corona was geen eenmalige afwijking van de normale werkelijkheid. Het was een waarschuwing. De volgende crisis zal zich niet netjes aan onze Haagse procedures houden. De vraag is alleen of wij tegen die tijd wel geleerd hebben.
Gert-Jan Ludden is adviseur crisisbeheersing en oprichter-eigenaar van SVDC.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.