Terwijl Den Haag stevige pijlen afvuurt op de Wmo en uitstel op uitstel stapelt, zoeken gemeenten naar houvast. Wat staat hen te wachten? Experts Loes Olivier en Lea Sarkol-Roelofs werpen hun licht op het hobbelige en mistige Wmo-landschap. Recente jurisprudentie maakt het er niet veel duidelijker op.
Worstelen met de Wmo
Kabinet en rechters brengen gemeenten in lastig parket
Onzekerheid
Hoe komt de Wmo er precies uit te zien? En wat betekent dat voor gemeenten? Loes Olivier en Lea Sarkol-Roelofs, juristen bij Wolters Kluwer Schulinck, kijken reikhalzend uit naar meer duidelijkheid over de kabinetsplannen. Wordt in 2029 hulp bij het huishouden nou wel of niet uit de Wmo gehaald? En wat komt daarvoor precies in de plaats? Want mensen hebben nog steeds poetshulp nodig, zo stelt Sarkol-Roelofs. ‘Juist die onzekerheid maakt het extra lastig voor gemeenten’, zegt ze. Zo ligt er ook een wetsvoorstel om de eigen bijdrage voor Wmo-hulp inkomens- en vermogensafhankelijk te maken. Dat voorstel is eerder controversieel verklaard na de val van het vorige kabinet en vooruitgeschoven naar 2028. ‘Deze twee grote besparingsmaatregelen hebben veel impact op de financiën en de uitvoering’, weet SarkolRoelofs. ‘Maar hoe het eruit komt te zien? Wat er op gemeenten afkomt? Wanneer er besluiten vallen?’
Olivier vult aan: ‘Het is voor gemeenten heel ingewikkeld. Heb je als gemeente vanaf 2029 nog steeds duizend mensen die huishoudelijke hulp nodig hebben, of zakt dat ineens naar vierhonderd? Hoe moet ik inkopen? Hoeveel consulenten heb ik nodig?’
Donderslag
Bovendien willen gemeenten inwoners tijdig voorlichten over de hoogte van de eigen bijdrage, zegt Sarkol-Roelofs. Dat de eigen bijdrage gaat veranderen, weten we al wel een paar jaar, ook al laat het besluit op zich wachten. ‘Maar het plan om de huishoudelijke hulp te schrappen was een donderslag bij heldere hemel’, stelt Olivier. ‘Er is een bom gedropt door het nieuwe kabinet. Met vijf regels, meer niet. Kamervragen hielpen ook niet, het antwoord was: dat moeten we nog uitwerken. En dat is alweer een paar maanden geleden.’
Afwentelen
Sarkol-Roelofs en Olivier adviseren gemeenten over de toepassing van wetten in het sociaal domein, in het bijzonder de Wmo. Al tasten ze in deze tijd zelf regelmatig ook in het duister. Wat de deskundigen wel weten, is dat gemeenten volop in beeld zijn voor bezuinigingen op de Wmo, én, tegenstrijdig genoeg, voor afwentelingen. Sarkol-Roelofs wijst op het recente wetsvoorstel voor een hoger eigen risico in de Zorgverzekeringswet (Zvw). ‘Je denkt: dat heeft niets met de gemeente te maken. Maar in de toelichting staat dat wie het niet kan betalen, bij de gemeente terecht kan voor ondersteuning, bijvoorbeeld uit de Wmo.’ Olivier: ‘Dit soort afwentelingen maakt de Wmo steeds moeilijker houdbaar. De Wmo was ooit veel smaller bedoeld, namelijk om mensen met een beperking te ondersteunen. Maar er komt nu van alles bij.’
Bezuinigingen
Sarkol-Roelofs merkt op dat maatregelen in allerlei domeinen doorwerken, waardoor het beroep op de Wmo steeds groter wordt. ‘Neem de bezuinigingen in de geestelijke gezondheidszorg, waardoor wachtlijsten ontstaan en in de tussentijd begeleiding nodig is. Het langer thuis blijven wonen zorgt voor meer Wmo-aanvragen. En bij de populaire kleinschalige woonvormen voor ouderen met een indicatie uit de Wet langdurige zorg (Wlz) vallen hulpmiddelen en woningaanpassingen toch onder de Wmo, wat bij een klassieke Wlz-instelling niet het geval is. En is er door het woningtekort geen geschikte woning voor een cliënt? Dan komen de aanpassingen van de huidige woning voor rekening van de gemeente. Het woningtekort zorgt ook nog voor een grotere vraag naar maatschappelijke opvang.’ En zo kan Sarkol-Roelofs nog wel even doorgaan. ‘Het komt allemaal uit in de Wmo.’
Terugdraaien
Door aangekondigde bezuinigingen en wetsvoorstellen heeft politiek Den Haag zichzelf aardig wat werk bezorgd. Al dat uitstel is dan ook niet zo gek. Maar het stapelt wel erg op, vinden Olivier en Sarkol-Roelofs. Als voorbeeld noemen ze de aanpassing van de Regeling dienstverlening aan huis. De Centrale Raad van Beroep (CRvB) oordeelde dat mensen die op basis van een persoonsgebonden budget (pgb) werken niet uitgesloten mogen worden van de WW, de Ziektewet en de WIA. ‘Dat betekent dat de gemeente deze mensen moet gaan verzekeren, en daar was een wetswijziging voor nodig’, vertelt Olivier. ‘Die wijziging zou dit jaar ingaan. Maar dat is ook uitgesteld. Ondertussen had de Sociale Verzekeringsbank de pgb-systemen al aangepast. Terugdraaien kon niet meer. Op dit moment wordt de wet dus uitgevoerd, terwijl de Eerste Kamer nog moet besluiten. Dat is gelukkig niet gebruikelijk in Nederland.’
Financieel lichtpuntje
Omdat gemeenten sociale premies moeten afdragen voor mensen die via een pgb werken, zijn de kosten flink gestegen. ‘Ook dat moeten gemeenten opvangen’, verzucht Olivier. Een financieel lichtpuntje hierbij is een andere uitspraak van de CRvB, over de pgb-tarieven. Gemeenten hoeven zich daarvoor niet meer te houden aan de cao die geldt voor de thuiszorg, jeugdgezondheidszorg en verpleeg- en verzorgingshuizen. Het minimumloon volstaat. ‘Bedenk wel dat het hier gaat om arbeidsrecht’, benadrukt Sarkol-Roelofs. ‘Bij lopende pgb’s kun je niet zomaar iemands loon verlagen. Daar moet je zorgvuldig mee omgaan. Je kunt het lagere tarief natuurlijk wel in een nieuwe verordening opnemen en toepassen bij nieuwe pgb’s.’
Honden
Een andere financiële meevaller is de recente uitspraak over hulphonden. Vorige maand oordeelde de CRvB dat de hulphond alleen bij hoge uitzondering voor rekening van de gemeente komt. De hoogste bestuursrechter in socialezekerheidszaken bepaalde in 2024 al dat binnen de Zvw bewust is gekozen om bepaalde typen hulphonden niet te vergoeden. Ook gemeenten zijn daarom in principe niet verplicht om op grond van de Wmo de hulphond als maatwerkvoorziening te verstrekken. ‘De CRvB is dus bij haar lijn gebleven, met daarbij nu een explicietere onderbouwing’, verduidelijkt Sarkol-Roelofs. ‘Als gemeenten via de Wmo toch structureel kosten zouden vergoeden voor hulphonden die bewust buiten de Zvw vallen, zou dit volgens de CRvB die bewuste keuze van de wetgever doorkruisen. En dat is niet de bedoeling.’
‘Algemeen gebruikelijk’
Kijkend naar jurisprudentie over de Wmo zien Olivier en Sarkol-Roelofs ook uitspraken die de onduidelijkheid voor gemeenten juist nog wat groter maken. Zo kan een gemeente Wmo-aanvragen weigeren als het gaat om een voorziening die ‘algemeen gebruikelijk’ is. Maar wat is algemeen gebruikelijk? ‘In 2019 heeft de CRvB enkele criteria geformuleerd’, legt Olivier uit. ‘Een voorziening is algemeen gebruikelijk als het niet bedoeld is voor mensen met een beperking. De voorziening moet beschikbaar zijn, een passende bijdrage leveren en je moet het met een minimuminkomen financieel kunnen dragen. Dat laatste leidde tot vragen bij gemeenten: hoe moet je dat oppakken? Gemeenten sloten vaak aan bij de bijstandsnorm. Bewoners zouden drie jaar lang vijf procent van de bijstandsnorm opzij moeten kunnen zetten om voorzieningen aan te schaffen. De CRvB wees dat beleid af in een uitspraak van 2024. Je moet het criterium ‘financieel kunnen dragen’ anders lezen: is de voorziening ‘naar algemeen aanvaarde maatschappelijke opvattingen gangbaar onder de gehele bevolking’? Maar wanneer is iets gangbaar?’
E-bike
Zo deed de CRvB in juli 2024 uitspraak over een elektrische fiets. Een gemeente kan een Wmo-aanvraag voor een elektrische fiets niet meer standaard afwijzen met als argument dat het gaat om een voorziening die algemeen gebruikelijk is. Een andere recente uitspraak gaat over een opklapbaar tweepersoonsbed. De rechtbank Overijssel oordeelde dat dat een algemeen gebruikelijke voorziening is, maar hoe dat concreet wordt ingevuld, is ook niet duidelijk. ‘Tot welk bedrag gaat dat?’, vraagt Sarkol-Roelofs zich af. ‘Ook bij een elektrische fiets is dat nog onduidelijk. Daarvoor zou meer jurisprudentie nodig zijn, maar welke gemeente wil hierover doorprocederen? Door deze uitspraken hebben gemeenten veel minder houvast: waar mogen ze vanuit gaan?’
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.