Vast in de bijstand

Het aantal jongeren in de bijstand stijgt al drie jaar op rij. Deels door economische ontwikkelingen, maar gemeenten zien inmiddels ook een bredere problematiek: schulden, mentale klachten en woonproblemen maken het voor veel jongeren lastig om zelfstandig aan het werk te komen en te blijven.

Steeds meer jongeren afhankelijk van een uitkering

De stijging van het aantal jongeren in de bijstand houdt aan. In het vierde kwartaal van 2025 ontvingen 42.000 jongeren tot 27 jaar een algemene bijstandsuitkering, 3,7 procent meer dan een jaar eerder. Daarmee stijgt het aantal jongeren in de bijstand inmiddels al twaalf kwartalen op rij. Volgens Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), is er niet één oorzaak aan te wijzen. Een deel heeft te maken met jonge statushouders, zegt hij.

‘Zij vinden meestal niet direct een baan en komen daardoor sneller dan Nederlandse leeftijdsgenoten in de bijstand terecht.’ Maar dat is niet de hoofdverklaring, verzekert Van Mulligen. Hij wijst daarvoor onder andere naar de coronacrisis: ‘Rond 2021 en 2022 nam de jeugdwerkloosheid in Nederland enorm af. Veel jongeren gingen aan de slag bij teststraten en vaccinatielocaties. Daar was werk dat bij hen paste.

De jeugdwerkloosheid bereikte daardoor in 2022 een extreem laag niveau. Daarna steeg de jeugdwerkloosheid weer, met name omdat al die test- en vaccinatiecentra hun deuren sloten. Een deel ging weliswaar elders aan de slag, bijvoorbeeld in de horeca of de detailhandel, of hervatte hun opleiding, maar een ander deel kon geen baan vinden en kwam daardoor automatisch in de bijstand.’

Daarnaast ziet de hoofdeconoom dat de krapte op de arbeidsmarkt iets is afgenomen. ‘En jongeren merken dat het snelst’, zegt Van Mulligen. ‘Gaat het goed met de economie, dan krijgen zij als eerste een nieuwe baan. Gaat het minder goed, dan vliegen zij er als eerste uit. Jongeren zijn wat dat betreft de kanarie in de kolenmijn.’

Mentale problemen

Frauke van Iperen, projectleider Participatiewet in Balans bij Divosa, meent echter dat er meer speelt bij jongeren. Volgens haar ervaren zij steeds meer problemen op verschillende levensdomeinen. ‘Jongeren kampen vaker met schulden, mentale problemen en hebben veel moeite met het vinden van een betaalbare woning’, zegt ze. ‘Met als gevolg dat ook veel jongeren stressgerelateerde klachten hebben, wat het vinden van een geschikte baan bemoeilijkt.’

Wat Van Iperen opvalt, is dat gemeenten aangeven dat er in de bijstand steeds meer jongeren met meervoudige en complexe problemen zitten. ‘De gemeentelijke dienstverlening is daar niet op ingesteld’, stelt Van Iperen. ‘Het vraagt om maatwerk en een intensievere inzet. Daarbij hebben gemeenten ook te maken met beperkte middelen en capaciteit.’

Wat volgens de projectleider meespeelt, is dat de samenleving complexer is geworden: ‘Veel gemeenten zien dat jongeren die zich melden niet alleen problemen hebben bij het vinden van werk, maar dat ze op veel meer terreinen tegen de lamp zijn gelopen. Voortijdig schoolverlaten, problematische schulden, mentale problemen en het gebrek aan een stabiele woonsituatie: het gaat vaak om een stapeling van problemen waardoor een deel van de jongeren helemaal nog niet in staat is om duurzaam werk te vinden en aan de slag te blijven.’

Een ander punt dat volgens Van Iperen meespeelt, is de inrichting van de Participatiewet: ‘Jongeren die volledig arbeidsongeschikt zijn, ontvangen in Nederland een Wajong-uitkering. Maar sinds 2015 vallen jongeren die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn onder de Participatiewet. Zij krijgen dus geen Wajong-uitkering meer, maar een bijstandsuitkering. Jaarlijks stromen nu naar schatting zo’n 10.000 jongeren de bijstand in die voorheen onder de Wajong vielen. Het gaat dan vaak om jongeren met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Zo’n tien jaar later valt ook op dat de bijstandspopulatie is veranderd. Naar verhouding zitten er veel meer jongeren met psychische problemen in de bijstand en jongeren zijn gemiddeld langer afhankelijk van de bijstand.’

Van Mulligen is terughoudender: ‘Het is moeilijk vast te stellen of een toename van jongeren met mentale problemen heeft geleid tot meer jongeren in de bijstand. Er zijn ongetwijfeld jongeren met psychische problemen in de bijstand gekomen, maar dat zijn er geen honderden tegelijk, laat staan duizenden. In ieder geval vormen zij zeker niet de bulk van de instroom en zullen zij niet zo’n grote invloed hebben op de ontwikkeling.’

Ongekend hoog

Van Mulligen plaatst eveneens wat nuances bij de cijfers: ‘Op het eerste gezicht lijken die zorgwekkend, want het aantal jongeren in de bijstand groeit al drie jaar lang en de jeugdwerkloosheid loopt op. Maar Nederland staat er zeker in vergelijking met omringende en andere Europese landen nog steeds heel goed voor. In 2022 had 77 procent van de jongeren een betaalde baan. Dat is echt ongekend hoog. Inmiddels is dat iets gedaald naar 76 procent, maar dat is nog steeds erg hoog. Hetzelfde geldt voor jeugdwerkloosheid. Die was in de coronajaren met 7 procent ontzettend laag, vanwege al die banen bij teststraten en vaccinatielocaties.

Toen die banen ophielden te bestaan, steeg de werkloosheid naar 9 procent, maar dat is nog steeds best wel laag. Ter vergelijking: in maart lag de gemiddelde jeugdwerkloosheid binnen de Europese Unie op 15,4 procent’. De CBS-econoom vervolgt: ‘Ook als je kijkt naar het aantal jongeren dat geen opleiding volgt en geen betaalde baan heeft, de zogenoemde NEET (Not in Education, Employment or Training), scoort Nederland goed. Nederland heeft samen met Luxemburg het minste aantal NEET-jongeren van de Europese Unie.’

Ultraflexibel personeel

Dat heeft volgens Van Mulligen te maken met de Nederlandse arbeidsmarkt. ‘Die is behoorlijk goed voor jongeren’, zegt hij. ‘Jongeren zijn doorgaans flexibel en de Nederlandse arbeidsmarkt creëert daar veel ruimte voor. Denk aan nulurencontracten voor jongeren die een opleiding volgen. Dat maakt het voor werkgevers aantrekkelijk om dergelijk ultraflexibel personeel aan te nemen.’

Van Iperen geeft aan dat gemeenten zich voor de duurzame inzetbaarheid van een grote groep jongeren in de bijstand steeds ‘ Jongeren zijn de kanarie in de kolenmijn’ meer moeten richten op het ondersteunen bij achterliggende problemen. ‘Gemeenten gaan steeds meer op zoek naar een bredere, integrale aanpak voor jongeren. Problemen die spelen, werken vaak door op meerdere levensdomeinen. Daarbij is maatwerk belangrijk, want iedere jongere is anders. Maar voor veel jongeren geldt: het leggen van contact, het creëren van rust en het meedenken aan een plan van aanpak zijn erg belangrijk.’

De projectleider ziet goede voorbeelden in het land: ‘Zo’n vijftig gemeenten werken bijvoorbeeld al samen met het Jongeren Perspectief Fonds. Dit is een aanpak gericht op jongeren met problematische schulden. De schulden worden afgekocht en worden een lening bij de gemeente. De jongere krijgt intensieve begeleiding op de verschillende levensdomeinen. Een maatschappelijke tegenprestatie zoals het vinden en behouden van werk kan onderdeel zijn van de terugbetaling.’

De Kamer-Raad in Twente is een ander voorbeeld dat Van Iperen noemt. Dit is een woon-, werk- en leerhuis voor studenten of leerlingen in Twente. Het doel is om Twentse jongeren in een kwetsbare positie de kans te bieden om hun startkwalificatie te behalen.

Maatwerk

Eind september stemde een meerderheid in de Eerste Kamer in met het wetsvoorstel Participatiewet in balans. Deze wetswijziging brengt gemeenten meer ruimte voor maatwerk, en bijstandsgerechtigden onder andere minder regeldruk. Van Iperen heeft vertrouwen in die wet: ‘Wat vooral goed nieuws voor jongeren is, is dat gemeenten niet meer verplicht de vier weken zoektermijn hoeven toe te passen.

Voorheen moesten jongeren die een bijstandsuitkering aanvroegen eerst verplicht vier weken zoeken naar een baan. In de praktijk bleek dat voor een deel van de jongeren helemaal niet realistisch. De zoektermijn leidde vooral tot extra bestaansonzekerheid vanwege de mentale druk en een nog slechtere financiële positie.’

Een andere wet die volgens Van Iperen bijdraagt participatie van jongeren, is de Wet van school naar duurzaam werk. Deze in juli 2025 aangenomen wet ziet op het vergroten van de kansengelijkheid door betere begeleiding mogelijk te maken voor jongeren tot 27 jaar met (een risico op) een af- stand tot de arbeidsmarkt. Scholen, doorstroompunten en gemeenten krijgen de verantwoordelijkheid om te zorgen dat jongeren met en zonder een diploma duurzaam aan het werk komen.

Zo moeten gemeenten jongeren tot 27 jaar meer preventieve en passende ondersteuning bieden. Wanneer terug naar school niet passend is, biedt de gemeente ondersteuning naar werk of een combinatie van werk en opleiding. Daarnaast moeten doorstroompunten jongeren zonder startkwalificatie begeleiding terug naar school of naar werk bieden.

Heldere keuzes

Gemeenten moeten volgens Van Iperen in ieder geval niet gekokerd te werk gaan en terugvallen op het aanpakken van losse problemen vanuit losse domeinen. Ook zouden ze heldere keuzes moeten maken over met wat voor soort dienst verlening ze zich op welke uitkerings gerechtigden willen focussen, zegt ze. ‘Er is helaas niet genoeg geld en capaciteit om alle uitkeringsgerechtigden intensief te ondersteunen’, erkent Van Iperen. ‘Er valt veel voor te zeggen om de focus vooral op integrale dienstverlening aan jongeren in de bijstand te leggen en hier ook middelen op in te zetten vanuit de Wmo, zorg en onderwijs.

Deze intensieve en integrale inzet verdient zich op verschillende terreinen terug. Jongeren hebben nog een heel leven voor zich. En hoe langer iemand in de bijstand zit, hoe lastiger het is om eruit te komen en hoe meer maatschappelijke kosten er zijn’. De manier van communiceren maakt een verschil, ziet Van Iperen: ‘Gemeenten sturen geregeld nog allerlei ingewikkelde brieven of vragen of jongeren op gesprek komen bij het gemeentehuis. Dat laatste vinden veel jongeren spannend. Steeds meer gemeenten houden rekening met de behoeften en proberen aan te sluiten bij de leefwereld van jongeren. Dus niet bellen, maar WhatsAppen, ook buiten kantoortijden en afspreken met vaste contactpersonen op laagdrempeliger plekken in de buurt. Kortom, verdiep je in de leefwereld van jongeren. Zo bereik je ze en krijg je ze mee.’