De heilzame werking van archeologie

Archeologie kan een belangrijke bijdrage leveren aan het welzijnsbeleid van gemeenten, blijkt uit recent onderzoek. ‘Archeologen zijn natuurlijk geen zorgverleners. Maar we kunnen gemeenten helpen om het welzijn van inwoners te versterken en de druk op de zorg te verlichten.’

PTSS

Oorlogsveteranen met PTSS werken sinds een paar jaar mee aan opgravingen bij het Belgische Waterloo. ‘Recovery on the battlefield’ is zeer waardevol, merkt het Nederlands Veteranen Instituut. Juist het werken op dat voormalige slagveld, het opgraven, administreren en bergen van oude wapens, munitie en skeletten van gesneuvelde soldaten en paarden blijkt een hulpmiddel bij het herstel van de getraumatiseerde militairen.

Sociale cohesie

Archeologie biedt soms een bijzondere context, zegt Martijn van Poecke, werkzaam bij de Stichting Erfgoed Zeeland. ‘Er zit magie in de archeologie.’ Hij was als adviseur betrokken bij een onderzoek van Monique van den Dries (Universiteit Leiden) en Heleen van Londen (Universiteit van Amsterdam) naar de mogelijkheden om archeologie als instrument voor welzijn in te zetten. Voor hun onderzoek ‘Archeologie en het sociaal domein’ spraken ze met meer dan 20 deskundigen uit het sociaal domein,
de financiële sector, de archeologie en (gemeentelijke) bestuurders. Conclusie van nagenoeg alle betrokkenen: hier zit muziek in. Zoals mensen met dementie soms heil hebben bij muziektherapie, mensen met afstand tot de arbeidsmarkt kunnen opknappen van het werken in een moestuin of een kinderboerderij, zo kan meewerken met archeologen ook heilzaam zijn. ‘Onderzoek doen naar de geschiedenis van de eigen buurt, helpen bij een opgraving: het kan de sociale cohesie verbeteren, isolement verminderen en zo preventief werken en het welzijn versterken.’

Nieuwe verbindingen

In Heerlen merkt Jordy Clemens, wethouder aldaar, hoe positief de connectie tussen sociaal domein en archeologie kan uitpakken. Clemens: ‘Het heeft hier enorm geholpen om inwoners weer trots te maken op het verleden. Nadat het mijnverleden letterlijk en figuurlijk was gesloopt en inwoners van hun identiteit had beroofd, hebben we het rijke Romeinse verleden (Heerlen was in de Romeinse tijd zeer belangrijk als Coriovallum) naar boven gehaald.’

Een project als ‘Heel Heerlen graaft’ waarbij archeologen samen met bewoners in hun achtertuinen mochten graven, heeft niet alleen nieuwe wetenschappelijke inzichten opgeleverd, maar ook gezorgd voor nieuw zelfvertrouwen en nieuwe verbindingen tussen bewoners, zegt de wethouder. ‘Onze inwoners zijn weer trots op hun omgeving, hun identiteit en ons bijzondere Romeinse verleden. Cultuurbeleid is ook sociaal beleid, wij hebben hier gezien hoe dat elkaar kan versterken.’

Integratie

Diezelfde ervaring heeft Mohssine Dahhan, beleidsadviseur archeologie en monumenten in Almere. ‘Dit is een jonge stad, maar hier ligt sinds de prehistorie heel veel cultuur onder de grond. Toen ik hier in 2008 kwam werken heb ik het initiatief genomen om nieuwe Almeerders verhalen te vertellen over Almere. Dat waren vluchtelingen, Syriërs, later bijvoorbeeld ook Oekraïners. Zo krijgen nieuwe inwoners een verbinding met hun nieuwe omgeving, het zorgt voor integratie en sociale cohesie onderling.’

Mohssine Dahhan: ‘Archeologie is voor mij meer dan je wettelijke taken uitvoeren. Als gemeente Almere proberen wij het als participatie-instrument te gebruiken en in te zetten. Of het de druk op het sociaal domein direct vermindert is lastig in harde euro’s te bewijzen, maar in de praktijk zien we dat deelnemers hun sociale netwerk vergroten en actiever meedoen in de stad. Die sociale winst is onmiskenbaar. Het verbindt mensen zeker, het werkt als integratie-instrument. Dat is natuurlijk allemaal winst.’

Iets wederkerigs

De onderzoekers zijn ervan overtuigd dat archeologie in de volle breedte meer waarde kan hebben voor de samenleving. ‘Als archeologische sector realiseren we ons ook steeds beter dat archeologie iets wederkerigs kan zijn; we kunnen iets teruggeven aan de gemeenschap die voor archeologisch onderzoek betaalt. Zeker de afgelopen tien jaar realiseren we ons dat archeologie ook een sociaal doel kan dienen. Dat je als middel in kunt zetten voor een maatschappelijk doel, en niet alleen maar voor de wetenschap’, zegt Monique van den Dries.

Klein beginnen

Chrystel Brandenburgh, senior-adviseur archeologie bij de gemeente Leiden, is niet verbaasd. ‘We zien al jaren welke positieve effecten ‘hands on’, op welk terrein dan ook, heeft. Wat dat doet met het welzijn van mensen. Samen werken aan iets. De één haalt er intellectuele uitdaging uit, voor de ander is het heerlijk om buiten en ook zinvol bezig te zijn. Het is rustgevend, geeft een doel. We moeten gewoon beginnen. Vanuit de archeologie is er een groeiende groep professionals die dit ziet zitten. Je moet klein beginnen, bij projecten zonder tijdsdruk.’

Belangrijk punt volgens haar: ‘Er moet aandacht zijn voor het mentale welzijn van deelnemers. Goede begeleiding is belangrijk. Archeologen kunnen veel, maar die hebben die expertise natuurlijk niet.’

Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur nr. 9 van deze week.