Datagedreven werken op bestuurlijk niveau

Datagedreven werken staat hoog op de bestuurlijke agenda van vrijwel alle Nederlandse gemeenten. In een context van toenemende maatschappelijke complexiteit zoeken bestuurders naar manieren om beleid en uitvoering beter te onderbouwen met data. Uit gesprekken met wethouders uit grote, middelgrote en kleinere gemeenten blijkt echter dat er een duidelijk verschil bestaat tussen ambitie en daadwerkelijke verankering in de praktijk.

Cijfers zijn onmisbaar

Hoewel termen verschillen – zoals datagedreven of informatiegestuurd werken – delen bestuurders het besef dat cijfers onmisbaar zijn geworden. Zo geeft wethouder Van Elferen van de gemeente Nijmegen aan: “Data moet de basis zijn voor onze keuzes. Niet als bijzaak, maar als fundament.” Data als fundament onder beleidskeuzes dus, maar dat maakt data nadrukkelijk niet een doel op zich. Bestuurders benadrukken dat data altijd gecombineerd moeten worden met vakkennis, ervaring en context. Het begrijpen van het verhaal áchter de cijfers en het nemen van bestuurlijke verantwoordelijkheid blijft essentieel, zo geeft ook wethouder Ruiten van de gemeente Dijk en Waard aan: “Het draait om zorgvuldig verzamelde én geïnterpreteerde gegevens. Die interpretatie gebeurt altijd samen met vakspecialisten en beleidsmedewerkers.” 

Een meerderheid van de wethouders beschouwt hun gemeente als voorloper, maar dit label blijkt relatief. Veel gemeenten hebben datateams ingericht en bestuurlijke steun georganiseerd, terwijl het fundament – zoals datakwaliteit, digitale infrastructuur en uniforme toepassing – vaak nog in ontwikkeling is. Sommige gemeenten maakten stappen vanuit noodzaak, bijvoorbeeld door financiële druk, terwijl elders juist bestuurlijke overtuiging en leiderschap de motor vormen. Vooruitgang zit soms in structuur en techniek, soms juist in cultuur en draagvlak.

Cultuurverandering

Cultuurverandering blijkt de doorslaggevende factor. Vrijwel alle wethouders geven aan dat niet de techniek, maar bewustwording, eigenaarschap en gedragsverandering de grootste uitdaging vormen. Gemeenten investeren daarom in sessies, datadagen en interne ambassadeurs. Zo geeft wethouder Mark Marshall van de gemeente Gooise Meren aan: “We organiseren workshops en een jaarlijkse dataweek om collega’s mee te nemen. Bewustwording is de sleutel.” En signaleert Van Popering-Kalkman in Gouda eenzelfde belang: “Er is een bredere wens om data verder te integreren in beleidsvorming en beslissingen, maar de cultuur binnen de organisatie heeft tijd nodig om te veranderen.” Datagedreven werken vraagt om een andere manier van denken, waarin data structureel onderdeel worden van beleid, uitvoering en verantwoording; een uitdaging die verder gaat dan techniek.

AI-toepassingen

Met een stevigere databasis komt ook kunstmatige intelligentie (AI) nadrukkelijker in beeld. Ruim 40% van de wethouders experimenteert met AI-toepassingen, zoals voorspellende analyses, chatbots en automatisering van repetitieve taken. Tegelijkertijd leven er zorgen over ethiek, uitlegbaarheid en governance. Innovatie is gewenst, maar alleen binnen duidelijke kaders die publieke waarden beschermen. “In gemeente Gooise Meren hebben we recent AI-beleid vastgesteld en willen we verkennen hoe we dit binnen beleidsterreinen kunnen toepassen. Tegelijkertijd is draagvlak en uitleg cruciaal,” geeft wethouder Marshall aan.

Rol wethouders cruciaal

Structurele belemmeringen blijven bestaan. Gebrek aan capaciteit, specialistische kennis, datainterpretatie en privacyvraagstukken remmen de ontwikkeling. Daarnaast botst de langetermijnopbrengst van datagedreven werken vaak met de politieke druk op korte termijn resultaten. Dit vraagt om bestuurlijk lef en consistentie. “Pas als de hele organisatie van bestuur tot uitvoering kan en durft te vertrouwen op data, kunnen we echt datagedreven beslissen,” aldus wethouder Rasker van de gemeente Assen.
De rol van de wethouder is daarbij cruciaal. Niet als uitvoerder, maar als aanjager, verbinder en voorbeeld. Door vragen te stellen, ruimte te creëren voor leren en te sturen op inzicht in plaats van gevoel, kunnen bestuurders de noodzakelijke cultuuromslag versnellen.

De toekomstvisie is helder: integraal en real-time sturen op basis van data moet de norm worden. De weg ernaartoe vraagt om blijvende investeringen in mensen, infrastructuur en leiderschap. Datagedreven werken wordt pas vanzelfsprekend wanneer technische ontwikkeling hand in hand gaat met bestuurlijke durf en organisatiecultuur.