Lokale omroepen op de schop: dit verandert er voor gemeenten

Als het parlement de komende periode op tijd akkoord gaat, treedt op 1 november de Wet versterking lokale omroepen in werking. Deze wetswijziging zorgt voor een nieuwe inrichting van het stelsel van lokale omroepen, met ingrijpende veranderingen voor gemeenten. Wat gaat er veranderen?

De wetswijziging betekent vooral een verschuiving van verantwoordelijkheden. Gemeenten verliezen hun wettelijke taak om de eigen lokale omroep in stand te houden en te financieren. Die verantwoordelijkheid verhuist naar de rijksoverheid. Het normbedrag dat het rijk aan gemeenten uitkeert voor de instandhouding van de omroepen, circa 13 miljoen euro, wordt daarom uit het gemeentefonds genomen. Het rijk verhoogt dit bedrag met ongeveer 18 miljoen euro, waardoor in totaal circa 31 miljoen euro beschikbaar komt voor de nieuwe streekomroepen.

Rol gemeenteraad

Dat geld wordt niet langer via gemeenten verdeeld, maar rechtstreeks via een door het rijk vastgestelde verdeelsleutel aan de streekomroepen toegekend. Voor gemeenteraden resteert straks nog één formele rol: zij brengen eens per vijf jaar advies uit over welke streekomroep een aanwijzing moet krijgen als lokale publieke omroep.

Onafhankelijke journalistiek

Het doel van het wetsvoorstel is de vorming van een professionelere en onafhankelijkere lokale nieuwsvoorziening. De toekomstige streekomroepen krijgen de taak om te zorgen voor onafhankelijke journalistiek, lokale nieuwsvoorziening en ‘maatschappelijke en culturele verbinding in de streek’. In antwoord op vragen van de Tweede Kamer heeft cultuurminister Rianne Letschert (D66) deze taak verder gespecificeerd: de streekomroep moet journalistiek aanbod verzorgen voor het gehele verzorgingsgebied. De verslaglegging moet dus aandacht besteden aan alle aangesloten gemeenten.

Versterking lokale democratie

De Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO), die in het nieuwe stelsel een belangrijke samenwerkings- en coördinatierol krijgt, werkt deze eisen uit in een zogenoemd concessiebeleidsplan. Daarin komt te staan aan welke voorwaarden streekomroepen moeten voldoen. Het plan wordt pas definitief vastgesteld nadat de wet is aangenomen. ‘Maar uit de tekst van het wetsvoorstel wordt al duidelijk dat de nadruk van de streekomroep op lokale journalistiek moet liggen’, stelt de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). ‘Een robuuste en professionele lokale journalistiek, ter versterking van de lokale democratie, is namelijk de kern en bestaansreden van het nieuwe stelsel’, aldus de gemeentekoepel in een brief aan colleges en gemeenteraden.

Discussie over geld

Met het nieuwe financieringsmodel ontstaat direct ook discussie over de hoogte van het beschikbare budget. Minister Letschert verzekert dat het rijksbudget van 31 miljoen euro voldoende is voor de wettelijke (journalistieke) basistaken van de streekomroep. Bij die financiering wordt volgens haar geen rekening gehouden met aanvullende gemeentelijke bijdragen. Omdat gemeenten geen straks wettelijke financieringsplicht meer hebben, is extra gemeentelijk geld voor de omroepen in principe niet nodig. De omroepsector vindt echter dat het rijksbudget onvoldoende is voor de gewenste kwaliteitsslag en heeft gemeenten opgeroepen om financieel bij te springen.

Langdurig afhankelijk

De VNG waarschuwt haar leden om daar zorgvuldig mee om te gaan. Als gemeenten besluiten structureel extra geld beschikbaar te stellen, moeten zij dat uit eigen middelen betalen. De gemeentekoepel acht de kans klein dat het rijk deze financiering later alsnog overneemt. Daardoor bestaat het risico dat streekomroepen langdurig afhankelijk blijven van aanvullende gemeentelijke bijdragen.

Maatschappelijke stromingen

Een andere belangrijke verandering is de versterking van het zogenoemde Programmabeleid Bepalend Orgaan (PBO) binnen de streekomroep. Dit orgaan bestaat uit minimaal vijf leden die verschillende maatschappelijke stromingen vertegenwoordigen, zoals cultuur, sport, jeugd, zorg en welzijn, onderwijs, ondernemers, natuur en milieu of religie en levensbeschouwing. Het PBO moet een afspiegeling vormen van de samenleving en de verbinding tussen inwoners, gemeenten en de omroep bewaken. Zij dient tevens het bestuur van de streekomroep daarover te adviseren. ‘Omdat gemeenten in het nieuwe stelsel op grotere afstand van de streekomroep komen te staan, is het PBO een belangrijke schakel tussen omroep, inwoners en gemeenten’, zo duidt de VNG.

Nieuwe stelsel

Het wetsvoorstel ligt sinds maart bij de Tweede Kamer. Als de behandeling in de Tweede en Eerste Kamer tijdig wordt afgerond, gaat de Wet versterking lokale omroepen op 1 november in. De daadwerkelijke overgang naar het nieuwe stelsel volgt op 1 januari 2028. Dan starten de tachtig nieuw aangewezen streekomroepen en vervallen alle huidige zendmachtigingen. Daarmee komt een einde aan het bestaande model van honderden afzonderlijke lokale omroepen.