Gezondheidsverschillen beginnen al in de buik. Daarom moeten gemeenten verder kijken dan zorg en welzijn alleen. De gemeente Ede probeert er zo vroeg mogelijk bij te zijn.
Gezondheidsverschillen beginnen al in de buik
De cijfers zijn schrikbarend.
De postcode van een baby doet ertoe. Niet alleen armoede, schulden en leefstijl spelen een grote rol, ook wonen, veiligheid en leefomgeving bepalen hoe gezond een kind ter wereld komt. Dit blijkt uit onderzoek van het Erasmus MC en de Technische Universiteit Delft. Volgens kinderarts en onderzoeker Jasper Been vraagt dit om een bredere beleidsmatige aanpak.
Babysterfte
De cijfers zijn schrikbarend. In twintig buurten en wijken die meedoen aan het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid komt er meer sterfte bij de geboorte voor en worden baby’s vaker te vroeg of te klein geboren. In sommige wijken, zoals Amsterdam-Zuidoost, komt babysterfte twee keer zoveel voor als in de rest van Nederland. Acht op de duizend. Opvallend: in het Vlaardingse Westwijk worden relatief veel baby’s met een laag geboortewicht geboren.
Leefomgeving
De verschillen zijn volgens Been niet alleen te verklaren door individuele factoren zoals inkomen, opleiding of leefstijl. ‘Zelfs wanneer we een aantal individuele factoren meenemen in de analyses blijven deze verschillen bestaan’, zegt hij. Been denkt dat die leefomgeving belangrijker is dan dat we tot nu toe dachten.
Optelsom van factoren
Slecht geïsoleerde woningen, luchtvervuiling en hittestress hebben allemaal invloed op de gezondheid van zwangere vrouwen. ‘De criminaliteitscijfers in deze buurten en wijken zijn hoger dan gemiddeld’, vervolgt Been. ‘Eerder onderzoek laat zien dat dit negatieve gevolgen heeft voor de zwangerschap.’ De onderzoeker benadrukt dat er niet één oorzaak is aan te wijzen. ‘Het gaat juist om een optelsom van factoren, zoals armoede, stress, criminaliteit, luchtvervuiling en slechte woonomstandigheden bij elkaar.’
Ernstige gezondheidsverschillen in een welvarend land als Nederland. ‘We denken dat onze zorg van hoog niveau is, maar we zien met name rondom de geboorte de verschillen groter worden’, zegt Been. ‘Dat betekent dat we hier meer aandacht voor moeten hebben.’
Sociaal domein
Been weet dat veel gemeenten met het landelijke programma Kansrijke Start proberen deze gezondheidsverschillen terug te dringen. Sinds 2018 wordt in ‘lokale coalities’ de samenwerking tussen het medische en het sociaal domein verstevigd. ‘Dat is zeker belangrijk, maar we pleiten ervoor om nog breder te kijken. En ook het ruimtelijke en veiligheidsdomein te betrekken.’
Bredere bril
Hij ziet dat het internationale concept Health in All Policies in steeds meer gemeenten voet aan de grond krijgt. ‘Gezondheid wordt niet alleen bepaald in de spreekkamer, door de zorg. We moeten met een veel bredere bril gaan kijken.’
De eerste duizend dagen
Ede probeert die bredere benadering al in praktijk te brengen. De afgelopen jaren bouwde de Gelderse gemeente een grote lokale ‘coalitie’ rond Kansrijke Start. Daarin werken het sociaal en medisch domein en de gemeente samen rond de eerste duizend dagen van een kind.
Gezondheidsverschillen
Volgens wethouder Bram van der Beek (ChristenUnie) is het belangrijk om zo vroeg mogelijk te beginnen met het terugdringen van gezondheidsverschillen. ‘Eigenlijk al voor de conceptie of in de buik. Wanneer huisartsen weten dat er bepaalde dingen spelen, kunnen zij sneller doorverwijzen naar een verloskundige of andere ondersteuning.’ Ook initiatieven als Centering Pregnancy dragen volgens hem bij aan een betere start. Daarbij ontmoeten zwangere vrouwen elkaar in groepsverband en krijgen zij begeleiding van zorgprofessionals. ‘Zo ontstaan groepen van mensen die ongeveer in dezelfde levensfase zitten. Dat blijken vaak verrassend sterke netwerken te worden.’
Gebit
Maar er is meer nodig. Van der Beek vertelt over het plan Hoogbouw Ede-Zuid, een gebied met acht flats waar veel problemen samenkomen. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat de levensverwachting in Hoogbouw Ede-Zuid acht of negen jaar lager ligt dan in een straat honderd meter verderop. Een andere indicator zijn de gebitten van kinderen. Rond hun vijfde of zesde zien de tanden van kinderen er in het ene gebied echt anders uit dan in het andere gebied.’
De herstructurering van Hoogbouw Ede-Zuid wil de gemeente gebruiken om deze gezondheidsverschillen terug te dringen. ‘We zijn deze keer niet vanuit de fysieke opgave maar vanuit de sociale opgave begonnen’, aldus de bestuurder uit Ede.
Sociale winst
De gemeente formuleerde doelen rond gezondheid, verbinding en leefbaarheid. Van der Beek: ‘We willen die hele verbouwing gebruiken om zoveel mogelijk sociale winst te behalen.’ Daarbij wordt gekeken naar gezondheid, ontmoeting, voorzieningen en de inrichting van de openbare ruimte. ‘We richten ons nu soms te veel op een kind of de problemen van een gezin, terwijl de stressfactoren ergens anders liggen. In de leefomgeving, in de omstandigheden waarin een gezin leeft.’
Tachtig verschillende organisaties
De huishoudens in deze gebieden kampen vaak met problemen die op allerlei terreinen stress opleveren. De wethouder vreest dat het huidige systeem daar ook aan bijdraagt. ‘Uit ons onderzoek bleek dat in dit gebied met ongeveer tweeduizend bewoners zo’n tachtig verschillende organisaties actief waren. Allemaal hulpverleners met goede bedoelingen natuurlijk.’
Finland
Volgens Van der Beek zijn er actuele data nodig om gezondheidsverschillen effectief aan te pakken. Tijdens een werkbezoek aan Finland vorig jaar zag hij hoe gemeenten daar veel sneller inzicht hebben in bepaalde ontwikkelingen. ‘In Nederland lopen cijfers vaak maanden of zelfs jaren achter.’ De algemene vaccinatiegraad krijgt hij soms pas meer dan een jaar later te zien. ‘Dat is eigenlijk een heel ineffectieve manier van sturen.’
Knokken
Eenvoudig is de brede aanpak waar de Rotterdamse onderzoekers voor pleiten volgens hem niet. ‘We hebben als gemeente te maken met verschillende geldstromen, verantwoordingsregels en beleidsdomeinen die vaak los van elkaar opereren. We hebben echt moeten knokken om een programma als Hoogbouw Ede-Zuid op deze manier vorm te geven, omdat heel veel structuren daar eigenlijk niet op zijn ingericht.’ Volgens de wethouder vraagt een aanpak waarin wonen, veiligheid, gezondheid en welzijn samenkomen daarom ook iets van landelijke regels en financiering.
De brede blik in Ede sluit nauw aan bij het pleidooi van kinderarts Jasper Been. ‘Hoe vroeger we investeren in een leven, hoe groter de return on investment, hoe groter de maatschappelijke winst’, besluit Been.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.