Big Bang

Toen talloze Oekraïners in 2022 op de vlucht sloegen voor de Russische bommen, stond Nederland op. Gemeenten improviseerden opvangplekken, inwoners boden logeerkamers aan en met een groot hart werd een parallel systeem opgetuigd. Buiten de normale asielketen om, maar mét resultaat. Inmiddels wonen hier zo’n 135.000 Oekraïners. 60 procent van hen werkt en hun kinderen gaan naar school. Uit onderzoek blijkt dat 30 procent zeker in Nederland wil blijven, ook als het weer veilig is in Oekraïne. Nog eens 48 procent overweegt dit.

Met het wegvallen van de Europese Richtlijn Tijdelijke Bescherming, mogelijk al op 4 maart 2027, verandert er in één klap veel voor de Oekraïners in Nederland. Dan verdwijnen de speciale regelingen waar ze nu onder vallen, zoals leefgeld en de aparte zorgregeling. Ze moeten dan zelf huur gaan betalen, een zorgverzekering afsluiten en − als ze geen werk hebben − een beroep doen op de Participatiewet.

Het is de bedoeling om vanaf maart 2027 een zogenoemd transitiedocument in te voeren: een verblijfsvergunning van drie jaar die zelfstandigheid en integratie moet bevorderen, maar verschilt van de reguliere inburgering. Oekraïners die na 4 maart 2027 naar Nederland komen, vallen niet onder dit regime en volgen de gewone asielprocedure.

Voor gemeenten leidt deze Big Bang tot een complexe bestuurlijke puzzel. Huisvesting wordt een nog groter probleem, omdat huizen schaars zijn en opvanglocaties vaak niet geschikt om te transformeren tot reguliere woonruimte. De druk op de woningmarkt zal nog verder toenemen en dakloosheid wordt een reëel risico.

Daarnaast dreigt een plotselinge toename van bijstandsaanvragen. Niet alle Oekraïners kunnen werken en degenen die werken, hebben vaak laagbetaalde, tijdelijke baantjes, in een omgeving waar zij geen Nederlands hoeven spreken. Nu vallen zij buiten de Participatiewet, maar straks kunnen ze daar wel in belanden. Naar verwachting zullen er 60.000 aanvragen komen, waarvan er ongeveer 40.000 uitmonden in een uitkering. Gemeenten die nu relatief weinig bijstandsgerechtigden hebben, maar wél veel Oekraïners opvangen, kunnen financieel onevenredig hard geraakt worden. Gastvrijheid kan zo een begrotingsrisico worden.

Goede uitvoering vergt voorbereiding en gemeenten hebben tijd nodig om de gevolgen voor bijstand, zorg, inburgering en onderwijs in kaart te brengen. De oproep van Divosa aan het nieuwe kabinet is dan ook: zorg dat de plannen uitvoerbaar en betaalbaar zijn en betrek gemeenten hier vroegtijdig en structureel bij. Stimuleer verder dat de betrokken ministeries samenwerken. Ook gemeenten worden immers geacht om zich over álle aspecten van de overgang te buigen. Tot slot is het belangrijk om nieuwe regels en uitzonderingen op uitzonderingen te voorkomen. En geef vooral snel duidelijkheid. Want zonder heldere keuzes blijft iedereen in onzekerheid: niet alleen gemeenten, maar ook de mensen uit Oekraïne zelf.