Archeologie van Groningen tot Maastricht

Auteur kennisbijdrage: Frank Eikenaar, Erfgoedadviseur Arcadis.

Veel mensen kennen Arcadis van grote infrastructurele, waterveiligheids- of energieprojecten. Maar minder bekend is dat ik samen met een groep collega’s bij Arcadis werk aan erfgoed: van archeologie en cultuurhistorie tot landschap, ruimtelijke kwaliteit en ontplofbare oorlogsresten. In deze blog neem ik je mee in mijn werkveld en laat ik aan de hand van projecten zien hoe breed en relevant erfgoed in onze projecten is.

Archeologie van Groningen tot Maastricht

Archeologie is van oudsher de ruggengraat van ons team. We doen archeologische quickscans, bureauonderzoeken en begeleiden grote projecten soms jarenlang. Juist in die langdurige betrokkenheid zit onze kracht. We voeren niet alleen (conditionerend) onderzoek uit maar zorgen er ook voor dat archeologische resultaten integraal worden meegenomen in projecten.

Een goed voorbeeld is project Sterke Lekdijk, tussen Wijk bij Duurstede en Amerongen. Daar adviseren en coördineren we archeologisch onderzoek in de realisatiefase, eerst voor het waterschap en nu voor de aannemerscombinatie. Ook projecten in de energietransitie laten dit zien. Voor de uitbreiding van een hoogspanningsstation begeleiden we archeologisch onderzoek in meerdere fasen.

Bij veel projecten kijken we breder dan archeologie alleen. Erfgoed raakt ook aan landschap, aardkunde, cultuurhistorie en militair erfgoed zoals resten uit de Tweede Wereldoorlog en andere perioden. Juist door die integrale blik kunnen we erfgoed goed verbinden met de opgaven van nu.

Cultuurhistorie van gebedshuizen in Maastricht tot warmtenetwerken in Elburg-Vesting

Voor de gemeente Maastricht onderzoeken we de toekomst van kerkgebouwen. Naar verwachting verliezen 20 van de 46 kerken die nu nog religieus in gebruik zijn de komende jaren hun functie. Dat raakt niet alleen de gebouwen maar ook de leefbaarheid van buurten en de stad. Daarom brengen we in beeld wat er op Maastricht afkomt, welke functies kansrijk zijn en hoe de gemeente zich daarop kan voorbereiden. Dat doen we samen met andere specialisten binnen Arcadis, zoals bouwkundigen, bouwfysici, juristen en ecologen. Want mooie voorbeelden van kerken als boekwinkel, hotel of restaurant zijn er genoeg, maar dat is niet voor elk gebouw een passende oplossing.

Die brede, multidisciplinaire blik gebruiken we ook bij vraagstukken rond erfgoed en duurzaamheid. Zo werkte ons team mee aan een haalbaarheidsonderzoek duurzame warmte voor de vesting Elburg . We onderzochten verschillende alternatieven voor aardgas zoals een warmtenet, hernieuwbaar gas en individuele warmtepompen. Daarbij keken we niet alleen naar de technische mogelijkheden, maar ook naar de impact op de cultuurhistorische waarden van de vestingstad, die beschermd stadsgezicht is en veel (rijks)monumentale panden telt.

Beleidsadvies erfgoed

Ook bij beleidsadvies verbinden we erfgoed steeds vaker aan verduurzaming en ruimtelijke ontwikkeling. Gemeenten spelen daarin een belangrijke rol. Zij maken beleid voor archeologie, cultuurhistorie, landschap maar ook ruimtelijke kwaliteit en moeten beoordelen of dat beleid nog werkt. Juist die beleidsvorming en -evaluatie zijn complexe vraagstukken. Wij helpen gemeenten daarom met het actualiseren en evalueren van het erfgoedbeleid en in de borging daarvan in het omgevingsplan. Zo werkte ik mee aan de evaluatie van Regeling Erfgoed & Duurzaamheid voor de gemeente Gouda. Op basis van onderzoek en participatie gaven we concrete verbeteradviezen. Trots dat die hebben bijgedragen aan een nieuwe regeling waarmee monumenten eenvoudiger kunnen worden verduurzaamd.

Naast projectmatig en beleidsmatig advies werk ik ook regelmatig direct bij gemeenten. Zo ben ik samen met enkele collega’s al een paar jaar gedetacheerd bij de gemeente Arnhem. Daar houden we ons bezig met planbeoordeling, de aanwijzing van gemeentelijke monumenten en advies bij grote gebiedsontwikkelingen. Ook voor de gemeenten Oudewater en Maastricht werk ik aan erfgoedvraagstukken op beleidsniveau. Die combinatie van praktijk en beleid maakt het werk voor mij waardevol en interessant.

UNESCO Werelderfgoed (Heritage Impact Assesment)

Ook bij UNESCO-werelderfgoed vind ik onze integrale blik waardevol. Met een Heritage Impact Assessment onderzoeken we welke bijzondere waarden beschermd moeten worden, welke plannen daarop invloed hebben en hoe mogelijke effecten kunnen worden beperkt. Dat deden we onder meer bij Fort Kudelstaart, het Ronald McDonald Huis Utrecht en de dijkversterking Streefkerk-Ameide-Fort Everdingen. Ook bij de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding van TenneT tussen Geertruidenberg en Krimpen aan den IJssel of Crayestein speelt dit een belangrijke rol, omdat varianten het landschap van de Hollandse Waterlinies kruisen of zichtbaar zijn vanaf Kinderdijk. Juist in zulke projecten zoeken we samen met andere disciplines naar oplossingen die erfgoed beschermen én ruimtelijke ontwikkeling mogelijk maken.

Ontplofbare oorlogsresten

Historische kennis is onmisbaar bij onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten. De werkwijze lijkt in veel opzichten op archeologisch onderzoek. We starten met bureauonderzoek naar het projectgebied, vaak gericht op gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. Onze militaire historici brengen in beeld waar risico’s kunnen zitten. Daarna kunnen in het veld non-destructieve technieken worden ingezet, zoals magnetometrie en grondradar. Die technieken kennen we ook uit de archeologie.

Het belangrijkste doel is natuurlijk een veilige werkomgeving. OO-onderzoek heeft een duidelijk overlap met archeologie en erfgoed en vertelt ook iets over het verleden van de plek. Denk aan resten van loopgraven, stellingen, militaire uitrusting of vliegtuigwrakken. In projecten zoals Drinkwater van de Toekomst van Dunea helpt die kennis om militair erfgoed, zoals de Atlantikwall, goed mee te nemen in de planvorming. Zo zoeken we naar oplossingen waarin veiligheid, drinkwaterwinning en het behoud van militair erfgoed samenkomen in het waardevolle cultuurhistorische duingebied bij Scheveningen.

Al deze voorbeelden laten zien hoe breed erfgoed in ons werk terugkomt. Soms gaat het om archeologisch onderzoek, soms om beleid, duurzaamheid, UNESCO-werelderfgoed of ontplofbare oorlogsresten. Wat mij daarin aanspreekt, is dat erfgoed nooit op zichzelf staat. Het raakt aan veiligheid, leefbaarheid, ruimtelijke kwaliteit en is integraal onderdeel van gebiedsontwikkeling. Juist die combinatie maakt mijn werk zo interessant.

In de media
Benieuwd hoe onze bijdrage er in de praktijk uitziet? Lees dan ook deze artikelen over onze rol in verschillende erfgoedprojecten: 

• Verduurzamen monumenten wordt gemakkelijker in Gouda (Gouds Dagblad).
• Drie Maastrichtse kerken geselecteerd voor pilot die gaat kijken wat er gedaan kan worden met vrijkomende kerkgebouwen | De Limburger (De Limburger)
• Spectaculaire vondsten langs de Rijndijk: boerderij uit prehistorie in Wijk bij Duurstede opgegraven | Regio | AD.nl (Algemeen Dagblad)