Nieuwe grondbank: ‘Iedereen is gediend bij schuifruimte’

Woningbouwminister Eleanor Boekholt-O’Sullivan heeft een besluit genomen: er komt een nieuwe landelijke grondbank die actief wordt ingezet om gronden aan te kopen die kunnen helpen de ambities van de nieuwe Nota Ruimte te verzilveren. Dat blijkt uit een Kamerbrief die ze vrijdag op de post deed naar de Tweede Kamer. Begin 2027 wil ze een finaal besluit genomen hebben over de precieze vormgeving van deze Landelijke Integrale Grondbank (LIG).

De waarschijnlijke beheerder wordt het Rijksvastgoedbedrijf, dat nu ook al een grondbank heeft met daarin ruim 40.000 hectare aan landbouwgrond. Al in 2024 kondigde Boekholts voorganger Hugo de Jonge aan om deze portefeuille breder te gaan inzetten, met oog op alle ruimtelijke uitdagingen van Nederland: de energietransitie, de waterhuishouding, de natuurverbetering, woningbouw, dijkversterkingen en rivierverruimingen. Een paar maanden later nam de Tweede Kamer een motie aan ‘om zo snel mogelijk een plan uit te werken om de Nationale Grondbank effectief in te zetten voor actieve grondpolitiek’. Toenmalig woningbouwminister Mona Keijzer stemde met de motie in, en de net nieuwe Kamerbrief van Eleanor Boekholt-O’Sullivan is de recentste stap in dit proces.

Geen andere voorbeelden

Haar Kamerbrief volgt op een onderzoek door adviesbureau Stec, dat concludeert dat een landelijke grondbank inderdaad van meerwaarde kan zijn. Het adviesrapport stipt wel aan dat geen enkel ander Europees land zo’n integrale grondbank heeft. In België bestaat de Vlaamse Grondenbank, die grond aankoopt om agrariërs de kans te bieden te verhuizen als hun bedrijfsvoering in de knel raakt door de uitbreiding van een haven of de aanleg van een weg. Denemarken kent een vergelijkbare instantie. Verder zijn er weinig landelijke grondbanken. ‘Veel experts geven aan dat als er in hun land al aan ‘land banking’ wordt gedaan, dit een gemeentelijke aangelegenheid is (Finland, Spanje, Zweden, Zwitserland)’, schrijft Stec. ‘Daarnaast is er een aantal voorbeelden van bovenlokale grondbanken die weliswaar interessant zijn, maar een veel beperkter bereik hebben dan een LIG.’

Schuifruimte

De Landelijke Integrale Grondbank krijgt een veel ruimere taak dan de huidige Nationale Grondbank (NGB) van het landbouwministerie, die op verzoek van provincies grond kan opkopen met oog op veranderingen in het landelijk gebied.

Volgens Stec is deze toekomstige Landelijke Integrale Grondbank niet van veel meerwaarde voor de woningbouw. Belangrijker zijn de bovenlokale uitdagingen, zoals de energietransitie en de natuur. ‘Iedereen is gediend bij schuifruimte’, citeert Stec een beleidsmedewerker van een rijksdepartement. ‘Grondverwerving door de overheid vanuit een integraal perspectief is steeds belangrijker om de complexe ruimtelijke doelen te realiseren’, zei een medewerker van een waterschap. ‘Er is een wildgroei, met elk een eigen mandaat’, zei een medewerker van een provincie over de meerdere regionale grondbanken die er al zijn. ‘Tip: voeg dat samen en zet de grondbank in voor integrale doelrealisatie.’

Het is de bedoeling dat het rijk de gronden die het aankoopt, doorverkoopt aan vooral het decentrale bestuur: provincies, gemeenten en waterschappen. ‘Wij zijn voorstander van een landelijke grondbank waar ook gemeenten gebruik van kunnen maken’, schreef de VNG afgelopen maart dan ook.

De grondhandel nu

De inschatting van Stec is dat de Landelijke Integrale Grondbank moet gaan streven naar een constante voorraad ruilgrond van ruim 16.000 tot 33.000 hectare. Als dat lukt, dan bezit het rijk consequent ongeveer 0,75 tot 1,5 procent van de totale 2,2 miljoen hectare aan agrarische grond.

Het aandeel van het rijk zal door de nieuwe landelijke grondbank sterk gaan groeien. Op dit moment kopen overheden elk jaar zo’n 8 procent van alle verhandelde landbouwgrond, waarvan provincies 38 procent voor hun rekening nemen, gemeenten 27 procent, het rijk 22 procent en waterschappen tot slot 9 procent.

Hoeveel is er nodig?

Hoeveel grondverschuivingen moeten er eigenlijk plaatsvinden de komende decennia om de rijksdoelen te halen? Adviesbureau Stec haalt een rapport aan uit 2021, van het Planbureau voor de Leefomgeving, dat destijds stelde: 337.000 hectare. ‘Overwegend agrarische grond wordt ingezet voor verandering in het ruimtebeslag in de volgende functies: 190.000 hectare aan natuur, 40.000 hectare aan bebouwd oppervlak, 10.000 hectare aan infrastructuur, 10.000 hectare aan recreatie, 10.000 hectare aan water, 40.000 hectare aan energie, en 37.000 hectare aan bos’, schrijft adviesbureau Stec op basis daarvan. Dit is 15 procent van de landbouwarealen.

Het geld?

Eén probleem voor de gewenste Landelijke Integrale Grondbank is dat er nog geen geld opzij is gezet. ‘Voor een eventuele oprichting moet er dus eerst budgettaire besluitvorming plaatsvinden’, schrijft de woningbouwminister. ‘Komende tijd zal ik de mogelijke financiële gevolgen en dekkingsopties onderzoeken.’