Nederland heeft ruimte nodig, voor woningen, natuur, energie en Defensie. Maar elke vierkante meter is al in gebruik, bijvoorbeeld door boeren en bedrijven. Wie moet er wijken? Volgens de Wageningse planoloog Martha Bakker hebben we niet een ruimteprobleem, maar vooral een keuzeprobleem.
Nederland vol? Niet per se
Nederland heeft ruimte nodig, voor woningen, natuur, energie en Defensie. Maar elke vierkante meter is al in gebruik. Wie moet er wijken?
Is het ruimtegebrek, of is het vooral een tekort aan duidelijke keuzes? Hoogleraar landgebruiksplanning Martha Bakker, verbonden aan Wageningen University & Research, kiest voor het eerste. ‘Iedere vierkante meter in Nederland heeft een functie’, legt ze uit. Dat maakt het moeilijk om ruimte te vinden voor nieuwe wijken, klimaatmaatregelen, natuurherstel, recreatie en militaire oefeningen. ‘Er komen nieuwe vragers bij’, ziet Bakker. ‘Oude gebruikers moeten daarvoor wijken.’ Maar vol? Niet per se, zegt de hoogleraar. ‘We hebben heel veel landbouwgrond. En al die grond is niet nodig, aangezien er geen gebrek is aan voedsel. In Nederland niet, en mondiaal ook niet. We hebben wel veel mensen die graag voedsel willen blijven produceren.’
Niet alles kan
De ruimtelijke opgaven in Nederland zijn groot en treffen elke gemeente. Er moeten in tien jaar tijd één miljoen woningen worden bijgebouwd: honderdduizend per jaar (al wordt dat doel jaar op jaar niet gehaald). Een nieuwe woonwijk betekent: extra wegen en elektriciteitsstations. Natuurherstel betekent dat er grond nodig is die niet langer voor de landbouw beschikbaar is. Defensie zoekt extra oefenterreinen. En ondertussen wil de landbouw zelf ook veranderen. Om de stikstofproblematiek rond kwetsbare natuurgebieden op te vangen, wil het kabinet-Jetten zones inrichten waar de uitstoot beperkt moet worden. De landbouwtransitie heeft ruimte nodig om extensievere landbouw rendabeler te maken. En ook voor natuurherstel is extra ruimte nodig.
‘Niet alles kan, overal’ schreef oud-minister Johan Remkes zes jaar geleden in zijn stikstofrapport. Om Nederland van het ‘stikstofslot’ te halen en om andere activiteiten te ontplooien, moeten er keuzes gemaakt worden, stelde Remkes onomwonden. Dat besef begint bij beleidsmakers door te dringen, ziet Bakker. ‘Het duurt altijd even, je moet het de tijd geven. Maar we zien dat het kabinet met het instellen van zones rond natuurgebieden nu toch maatregelen neemt. We kunnen dit ook niet allemaal volhouden.’
Voor verreweg de meeste ruimteclaims wordt gekeken naar landbouwgrond. Maar voor agrariërs betekent ‘ruimte maken’ uiteindelijk grond afstaan, of soms zelfs stoppen met hun bedrijf. Dat dat gepaard gaat met protest, is logisch, zegt Bakker; maar dat er naar hun grond wordt gekeken, is op zich niet gek. De landbouw had in 2024 zo’n 54 procent van het Nederlandse landoppervlak in gebruik, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): ongeveer 1,8 miljoen hectare in totaal. Dat is veel, zegt Bakker; zeker als je het vergelijkt met de nettobijdrage aan de economie: 1,5 procent van het bruto binnenlands product als je kijkt naar de primaire productie, en zo’n 6,4 procent als je uitgaat van het hele ‘agrocomplex’. ‘Voor de samenleving als geheel is het niet erg logisch om zoveel grond voor de landbouw te blijven reserveren.’
Natuur
De afgelopen tien jaar is het kijken naar de beschikbare ruimte veranderd, zegt Bakker. Dat is het meest zichtbaar in het stikstofdebat. ‘Het besef dat het echt slecht gaat met de natuur, is gegroeid. Er was lang een soort wensdenken dat met goed en verstandig management hoogproductieve landbouw samen kon gaan met de natuur. De stikstofcrisis heeft duidelijk gemaakt dat dat niet kan. En dwingende Europese richtlijnen over schoon water en natuurherstel maken dat gehandeld moet worden.’
Bakker noemt het ‘jammer’ dat de discussie over stikstof al zo lang duurt, en dat maatregelen al zo lang worden uitgesteld. ‘Als we er eerder mee waren begonnen, hadden we de tijd gehad om aan te kondigen dat boeren over vijf of tien jaar moeten stoppen. Dan kunnen ze dat voorzien. Nu kan dat niet. Omdat verschillende kabinetten de hete aardappel steeds hebben doorgeschoven, is er haast bij. Dan krijg je weerstand.’
Het helpt als de overheid een visie heeft over waar ze de komende jaren naartoe wil met de ruimtelijke indeling, zegt Bakker. ‘We beweren van veel functies dat ze noodzakelijk zijn voor Nederland. Maar ze zijn niet allemaal noodzakelijk. Als we dat herschikken, dan ontstaat er ook een hoop ruimte. Dan kan er meer dan we denken. Maar daar moeten we eerst goed over nadenken.’
Chefsache
Dat hebben ze in Limburg gedaan. Daar proberen ze iets wat in Den Haag maar moeilijk van de grond komt: ver vooruitkijken. Begin dit jaar publiceerde het Limburgse college van Gedeputeerde Staten de Toekomstvisie Limburg 2050. Het onderwerp is dusdanig belangrijk dat het in Maastricht Chefsache is. ‘Natuurlijk doen we alles in gezamenlijkheid. Maar om te voorkomen dat iedereen al meteen op zijn eigen vierkante centimeter gaat zitten, is het goed om erboven te hangen’, zegt commissaris van de Koning Emile Roemer. Met het publiceren van de langetermijnvisie wil Limburg met de samenleving de discussie aangaan. Roemer: ‘Welke veranderingen zien we nu al van veraf aankomen? Waar willen we staan in 2050? En welke interventies zijn dan nodig om daar te komen?’
Het opnieuw inrichten van een hele provincie betekent dat er ‘grote keuzes’ gemaakt moeten worden, stelt Roemer. Neem netcongestie: het elektrificeren van de energievoorziening betekent dat er veel meer ruimte moet worden gemaakt voor de aansluitingen en energieknooppunten. ‘Die keuzes moet je nu maken, want voordat de kabels er liggen ben je zo een paar jaar verder.’
Reacties: 2
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Een hectare blijvend grasland legt jaarlijks netto gemiddeld 1,5 tot 2 ton (1.500 tot 2.000 kg) CO₂ vast in de bodem, en dat gaan we opgeven voor beton?
Is grasland geen natuur? Vreemd verhaal uit n.b. Wageningen. Uit een WUR analyse blijkt dat Nederland het huidige voedingspatroon van de eigen bevolking van eigen land kan produceren, mits producten die hier niet of nauwelijks kunnen worden geteeld worden vervangen door lokaal beschikbare alternatieven. Daarvoor is alle beschikbare landbouwgrond nodig. Er blijft dan geen ruimte over voor voedselproductie voor export of voor andere maatschappelijke doelen, zoals duurzame bio-grondstoffen, bio-energie of extra natuur. einde citaat, zie:
https://www.wur.nl/nl/nieuws/voedt-nederland-de-wereld-studie-zet-vraagtekens-bij-bekend-landbouwbeeld
Zelden zo’n scherpe analyse gelezen als die van Martha Bakker. Ik las ergens dat slechts 20% van de mensen uit de box kan denken, Martha Bakker is daar een van. Lof. Prijsvorming is een onderdeel van de economie, het prijsmechanisme is een spontane orde. Een spontane orde ontstaat uit menselijk handelen maar dat is geen voor bedachte actie maar een spontaan handelen. Prijzen geven een beeld van de relatieve schaarste van van productiefactoren. Wat de overheid doet is ingrijpen in die prijsvorming. En dat in grijpen verstoord de allocatie van die productiefactoren. Die verstoring is welvaart verminderend. Het ingrijpen in de vrije verkoop van grond heeft een permanente verstoring van de woningmarkt opgeleverd. Bakker argumenteert: behuizing kun je niet naar het buitenland overbrengen, de productie van landbouwproducten wel. De keuze is dus eenvoudig. Nederland is niet autarkisch geweest op het gebied van landbouw. De hongerwinter werd niet veroorzaakt door een tekort aan voedsel maar door een uit Londen geregisseerde spoorwegstaking. Landbouw als oplossing voor het CO-2 probleem, lijkt mij niet de te lopen weg, alleen al met de hoeveel nutriënten en pesticiden die in de grond en het oppervlakte en grond-water, feitelijk draaien we het probleem om.
Maar voordat dit inzicht door gedrongen is zijn de kosten veel hoger geworden dan thans het geval is.
Maar ja, 20% van de mensen kan uit de box denken vertelde ik u al eerder.