‘Laat de boeren boomkweker worden’

Het was een faraie doelstelling in de Nationale Bossenstrategie uit 2020. Nederland krijgt een slordige 37.000 hectare nieuwe bossen erbij vóór 2030. Hoe staat het intussen met al die nieuwe bossen? ‘Om het zachtjes uit te drukken, gebeurt er weinig.’

Aanplant nieuw bos hapert

Die doelstelling uit 2020 kwam neer op het areaal van De Veluwe of de oppervlakte van de provincie Utrecht. Vastgesteld door minister Schouten van LNV en aangewakkerd door het Klimaatakkoord van 2019, met onder meer de inzet van ‘klimaatdrammer’ Rob Jetten, die van 2022 tot 2024 minister was van Klimaat en Energie, werden conform de Nederlandse traditie nobele verdeelsleutels opgesteld. Hup, iedereen de schouders eronder!

De gemeenten leveren 5.000 hectaren, de waterschappen 2.000 ha. De grote jongens Staatsbosbeheer plant 5.000 hectaren, net als Rijkswaterstaat en Defensie samen ook 5.000. En voor de rest wisten de beleidsmakers het nog niet, getuige de vage ambities met onduidelijke of niet eens benoemde initiatiefnemers van liefst 15.000 ha in ‘nog te realiseren Nationaal Natuur Netwerk’ – waaronder Natuurmonumenten – en 7.000 hectaren nieuw bos in ‘woningbouwlocaties’, ‘waterrijke gebieden’, en in ‘regionale energiestrategie (RES) gebied’.

Hoe staat het met al die nieuwe bossen? Wat is er zes jaar na de handtekening op het geduldige papier in gang gezet en gerealiseerd? Bedroevend weinig, zo blijkt. De Bossenstrategie lijkt hetzelfde lot beschoren als zoveel in het verleden met veel tamtam afgesloten afspraken, onder andere op gebied van energie, stikstof, water (Kaderrichtlijn water), woningbouw. Zo schrijft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een recent verschenen ‘reflectie op de ‘Ontwerpnota Ruimte’ dat Nederland de doelen voor de nieuwe bossen niet gaat halen. Vooral doordat ‘rijkssturing tot nog toe ontbreekt’, aldus het PBL.

Bij de grootste grondeigenaar van Nederland Staatsbosbeheer (270.000 ha bos, natuur en landschap) bevestigt directeur Boudewijn Revis dat het ‘niet snel genoeg’ gaat. ‘En dan hebben wij by far het meeste nieuw bos aangeplant.’ Hij heeft het even laten nazoeken. ‘Tot en met het plantseizoen 2025/2026 dat deze winter is afgelopen, hebben we 1.350 hectare gerealiseerd’, zegt Revis op het hoofdkantoor in Amersfoort. In de race van de slakken is Staatsbosbeheer de snelste. Opmerkelijk is dat Revis niet meteen gebrek aan geld of de veel genoemde ‘slag om de schaarse ruimte’ noemt als oorzaak. ‘De bureaucratie en de vergunningen maken dat we op menige locatie vastlopen. Conservatisme is ook een oorzaak.’

Dat laatste legt hij uit. In zijn periode als wethouder voor de VVD in Den Haag merkte hij dat het kappen van een boom veel weerstand oproept. ‘Inmiddels zie ik als directeur Staatsbosbeheer dat het planten ervan minstens zoveel tegenstand ondervindt.’ Zo was Revis aanwezig op een aan te planten bosperceel bij een (niet nader te noemen) dorpje in Noord-Holland. ‘Bewoners van een rij huizen waren tegen omdat ze per se het uitzicht op een karakteristiek kerkje in de verte wilden behouden. Dus moesten we een derde van het nieuwe areaal schrappen vanwege de argumenten als het open Hollandse veenweidelandschap. Cultuurhistorie slaat soms door naar conservatisme’, vindt Revis.

Groene doodskist

Staatsbosbeheer lag echter zelf regelmatig onder vuur van onder meer natuuren milieuorganisaties vanwege houtoogst. Revis zegt dat die kritiek is verstomd. ‘Onze houtoogst is de laatste tien jaar gehalveerd van 300.000 m³ per jaar tot 150.000 m³. De natuur is sturend in ons bosbeheer. dus ook op de houtoogst. We grijpen in bij boomziektes zoals de essentaksterfte en bij de aantasting van fijnsparren door de letterzetter. Bovendien laten we veel van de gekapte bomen achter in het bos. Dood hout in het bos bevordert bovendien de biodiversiteit.’

Daarnaast is het selectief kappen van bomen goed voor de verjonging, diversiteit en veerkracht van bossen. ‘Ook levert duurzame houtoogst een belangrijke bijdrage leveren aan een circulaire economie.’ Revitalisering van bos is hoognodig, zegt hij. ‘Ecologisch gezien wandel je soms in een groene doodskist’ zei Revis recent in NRC. Hij licht dat toe. ‘Je moet bomen van verschillende leeftijd hebben, van veel verschillende soorten en een groter aandeel loofbomen. Dat laatste is ook goed tegen natuurbranden, want naaldbomen vliegen sneller in brand.’

Is de vergroting van het bosareaal te bespoedigen in het huidige politieke tijdsgewricht waarin defensie en bezuinigingen op zorg en uitkeringen de boventoon voeren? Staatsbosbeheer denkt van wel. ‘We moeten in Nederland concurrerend blijven door meer natuurinclusief te worden. Fijne recreatie, verkoeling, CO2-vastleggen, water vasthouden, meerwaarde van woningen.’

De terugkeer van het stikstoffonds biedt kansen, denkt Boudewijn Revis. ‘We kunnen Nederland van het slot halen door rond natuurgebieden met veel te veel stikstofdepositie overgangsgebieden te creëren. Minder koeien, en daarvoor in de plaats niet zoals het nu gaat een maïsakker, een graszodenbedrijf of bollenteelt, maar overgangsgebieden met wateropvang en bos. Laat de boeren boomkweker worden. Wij nemen die jonge boompjes wel af, voor in onze nieuwe bossen. En boeren kunnen zelf ook hout gaan oogsten, agroforestry heet het al. Niet alleen fruitbomen maar ook bomen voor de woningbouw voor houtskeletbouw, isolatiemateriaal en kozijnen. Wij werken graag mee aan een biobased-economy.’ Daar spitst landbouwlobby-organisatie LTO de oren.

‘Om het zachtjes uit te drukken, gebeurt er weinig aan nieuwe bossen. Als bomenteelt in zoneringsgebieden in de buurt van locaties met een stikstofoverschot effect heeft en tot een goed verdienmodel voor boeren leidt, moeten we daar als sector over nadenken’, zegt Erik Stuurbrink, voorzitter van de vakgroep bomen, vaste planten en zomerbloemen. ‘Nieuwe verdienmodellen kunnen eraan bijdragen dat een familiebedrijf kan worden voortgezet. Nature credits en carbon credits worden steeds belangrijker. In de bouw is er ook steeds meer aandacht voor op de natuur gebaseerde producten zoals hout’, ziet ook LTO.

De beschikbaarheid van autochtoon plantmateriaal van de Nederlandse Rassenlijst is te gering. Als beheerders van deze genenbanken moet Staatsbosbeheer dit beter op orde brengen’, zegt Stuurbrink.

Torenhoge grondprijzen

Stichting Probos, kenniscentrum voor bos en hout, onderschrijft de trage gang van zaken rond de aanleg van nieuwe bossen. ‘Het schiet niet op’, constateert ook Nienke Welle, adviseur ‘meer bos en bomen’. Met het schrappen van het NPLG verdween een groot deel van de financiering. ‘Bovendien is elke vierkante meter grond vijfdubbel bestemd, de grondprijs is torenhoog en de politiek in Den Haag draagt heel weinig uit.’ Welle hoopt dat de rijksoverheid de regie pakt op de ruimtelijke ordening en het NPLG-programma weer uit de kast haalt. ‘De provincies moeten het voorbeeld van Utrecht en Noord-Brabant volgen. Zij zijn gewoon doorgegaan met de regionale aanpak.’ Probos vindt het nodig dat de voordelen van meer bos en groen opnieuw onder de aandacht moeten worden gebracht door de sector.

De realisatie van de bossenstrategie gaat inderdaad niet snel genoeg, vindt ook Natuurmonumenten. De natuurorganisatie tekent erbij aan dat het om meer gaat dan alleen ‘meer hectares’. ‘Wij maken ons behoorlijk zorgen over de kwaliteit van bestaande bossen, met name op hoge zandgronden. De overmaat aan stikstof en verdroging zijn daar de oorzaak van’, aldus een woordvoerder.

De bossenstrategie gaat over bomen in het landelijk gebied. ‘Dat is niet alleen bos. Landschapselementen als houtwallen tellen niet zozeer mee in hectares, maar zijn wel een goede manier om de kwaliteit van het landelijk gebied te verbeteren én meer bomen te hebben.’

Natuurmonumenten vindt de bossenstrategie van groot belang. ‘Tegelijkertijd gaat het ons meer om het geheel der dingen: je wilt bossen bijvoorbeeld niet aanplanten op een bijzonder stuk heide of hooiland, want dat gaat ten koste van andere natuur. Wij richten ons mede hierom vooral op ‘meer natuur’ en dan vooral op het afronden van het Natuurnetwerk Nederland.’

Verdienmodel

De waterschappen, die voor 2000 ha nieuwe bossen aan de lat staan, zagen in 2022 al kansen voor bossen in beekdalen, meldden zij in Binnenlands Bestuur. Later in dat jaar voerden zij ‘een brede inventarisatie’ uit en daaruit bleek dat er zelfs ongeveer 8.000 hectare is waar beek- en rivierbegeleidend bos goed kan worden gecombineerd met waterbeheer. ‘Althans, in theorie’, voegt woordvoerder Jane Alblas van de Unie van Waterschappen toe. ‘De kansen verschillen sterk per gebied, omdat verschillende waterschappen uiteenlopende breedtes van beekdalen hanteren. Ook zijn eigendomssituaties buiten beschouwing gelaten’.

De waterschappen zien sinds de inventarisatie een breed draagvlak ontstaan tussen overheden, terreinbeheerders, landgoedeigenaren en agrarische organisaties om bij te dragen aan deze Bossenstrategie. ‘Tegelijkertijd vraagt een herinrichting van beekdalen om aandacht voor het verdienmodel van agrariërs’, zegt ook Alblas. ‘Ook bestaande verordeningen en historische afspraken kunnen een beperking vormen voor bosaanplant.’ Dat zou in de provinciale gebiedsprocessen van het toenmalige Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) worden uitgewerkt, maar die zijn door het vorige kabinet direct afgelast.

De waterschappen zien ook andere kansen. ‘Meer bos langs stromende beken kan positief bijdragen aan verbetering van de waterkwaliteit en waterkwantiteit. In stilstaand water is dit minder gunstig vanwege bladval.’ Alblas ziet dat de provincies de inventarisatieresultaten uit 2022 willen benutten. ‘Ze zoeken actief afstemming met de waterschappen om vervolgstappen te bepalen in een volgend samenhangend gebiedsgericht programma rond natuurherstel en transitie van het landelijk gebied. Ook kan het nieuwe landbouw transitiefonds hierbij worden ingezet’, aldus de waterschappen.

De Boominee

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) ziet eveneens dat het stopzetten van het NPLG ‘een forse impact had voor de uitvoering van de bossenstrategie door gemeenten’. De verdere invulling van de bossenstrategie is flink achtergebleven, meldt de koepelorganisatie. ‘In de meeste provincies zijn subsidieregelingen getroffen om particulieren en eigenaren van landbouwgrond te stimuleren nieuw bos aan te planten. Maar voor gemeenten ligt dit vaak weer anders. Wij pleiten om te werken vanuit de bredere insteek van de Europese Natuurherstelverordening, die onder meer stelt dat in 2030 geen achteruitgang ten opzichte van 2024 mag ontstaan als het gaat om boomkroonbedekking’, aldus een woordvoerder. VNG stimuleert de gemeenten in te zetten op voldoende groen en bomen.

De oorspronkelijke afspraken zijn ver weg. VNG kan niet nader duiden hoe het precies staat met de 5.000 ha nieuw bos zoals gesteld in de Bossen strategie, maar ziet wel kansen voor meer groen. Veel gemeenten zijn daar ook volop mee bezig.’ Bij Cobra Groeninzicht doet directeur Joost Verhagen de gemeenten een inspirerende, nieuwe suggestie voor met name de EU-Natuurherstelverordening. Verhagen heeft met zijn data-team zo’n 4.834.375 tuinen geteld, met een totaal oppervlak van 72.400 hectare. Deze boom-expert en big green datastrateeg heeft samen met Stichting Steenbreek een richtlijn ontwikkeld om het ‘ontsteningspotentieel van tuinen te bepalen’.

‘Het heeft niet zoveel zin steeds te wijzen op al die kleine tuintjes die vaak geheel zijn versteend’, zegt Verhagen, ook wel bekend als ‘De Boominee’. ‘In elke tuin -groot of klein- vind je sowieso 15 vierkante meter functionele verharding voor een terrasje en het pad naar het schuurtje. Naarmate de tuin groter is, vind je met de Steenbreekrichtlijn heel wat zinloze verharding in de tuinen die je flink kunt vergroenen.’ Door het oppervlak van de tuinen beter te benutten kan Nederland op deze manier tot wel 35.500 hectare groener worden. Dat hoeft niet helemaal met bomen. ‘Mensen moeten ook een plekje hebben om in de zon te zitten.’

Kosteloos

Niettemin is er veel mogelijk. De Boominee stuurt screenshots van kansrijke gemeenten. Haarlemmermeer heeft 11.00 hectare tuin, waarvan 400 hectare kan vergroend. Deurne kan 160 hectare groener, Midden-Groningen 245 hectare. ‘En gelukkig zijn er ook gemeenten waarvan de gemiddelde tuin al hartstikke groen is, zoals Renkum, Roosendaal, Lochem. Daar kunnen de bewoners naar het volgende groene level worden getild: biodiversiteit.’ Verhagen vindt dat gemeenten hun bewoners veel meer kunnen aanmoedigen om te ontstenen. ‘Het gaat allemaal niet vanzelf namelijk. Bijvoorbeeld door de verharding gratis af te voeren, te helpen bij een groen en biodivers ontwerp of door het kosteloos planten van bomen.’