Debat over wet kwaliteitsborging: ‘Het bevoegd gezag is niet meer voldoende bevoegd’

Aan het soebatten over de Wet kwaliteitborging voor het bouwen (Wkb) komt nog geen einde. Dat bleek dinsdagavond opnieuw tijdens een bijeenkomst van deskundigen in de Eerste Kamer. Deze wet die het technische toezicht op de bouw uit handen van gemeenten neemt en privatiseert naar kwaliteitsborgers, had al een aanloop van een kleine twintig jaar. Nu is hij een kleine drie jaar van kracht, voor eerst alleen nieuwbouwwoningen en simpele bedrijfspanden. Maar de klachten zijn niet van de lucht.

‘Het bevoegd gezag is niet meer voldoende bevoegd’, liet beleidsadviseur Remko Zuidema weten namens gemeentekoepel VNG. ‘Sommigen zeggen: ik voel me meer administrateur dan bouwer’, meldde Arno Visser, voorzitter van aannemersclub Bouwend Nederland.

Slecht gesternte

De deskundigenbijeenkomst vond dinsdagavond toch al plaats onder een slecht gesternte. De dag ervoor maakte instrumentaanbieder Apexion bekend dat twee kwaliteitsborgers voorgoed niet meer met hun digitale controlesysteem mogen werken. Eén daarvan is het Amersfoortse Bureau Kwaliteitsborging, dat toezicht hield op vele honderden woningen. Gemeenten als Staphorst en Bennekom hebben nu elk vijftig bouwprojecten die per direct stil liggen, waarbij de aannemer een nieuwe kwaliteitsborger moet vinden die op basis van gebrekkige informatie het toezicht moet afronden. De gemeenten zijn vervolgens de bevoegde instantie die daarna de toestemming moeten geven om de huizen te laten bewonen.

In de eerste helft van volgend jaar wordt de wet, twee jaar eerder dan gebruikelijk, geëvalueerd in opdracht van het ministerie van VRO. Zowel Bouwend Nederland als de Vereniging Bouw- en Woningtoezicht (BWT), die de gemeentelijke afdelingen vertegenwoordigt, hamerden er dinsdag op dat de evaluatie wel representatief moet zijn. In eerder tussenevaluaties waren er veel te weinig respondenten. Nico Scholten, de man achter Stichting Expertisecentrum Regelgeving Bouw, beklemtoonde dat geen enkele monitoring tot dusver wetenschappelijk robuust was.

Ontevreden aannemers

Opvallend is dat Bouwend Nederland zelf een raadpleging heeft uitgezet onder de eigen 4500 leden, actief in de bouw en infrastructuur. Dit zijn met name mkb’ers. Uiteindelijk reageerden 245 bedrijven. Ruim de helft van die groep ‘geeft een ruime onvoldoende aan de Wkb, met een 4,9 als gemiddeld rapportcijfer’, staat in een position paper van de branchevereniging. Twee op de drie zegt geen betere bouwkwaliteit te zien, en dus dat de wet niet voldoet aan haar doel. Bovendien zeggen alle aannemers in de enquête dat de bouwkosten gestegen zijn, in veel gevallen ‘sterk’. Dit komt ook omdat de gemeentelijke leges in hun ervaring veel minder zijn gedaald dan verwacht was bij invoering van de nieuwe wet. Bij seriematige grondgebonden woningen valt de kostenstijging nog mee. Het probleem ligt bij de kavelbouw. Om die reden pleit Bouwend Nederland ervoor de reikwijdte van de privatisering zeer beperkt te houden. Ook wil de club niet dat de wet wordt uitgebreid naar verbouw en grotere, complexere bouwprojecten, zoals appartementencomplexen of ziekenhuizen.

Snelle uitbreiding?

Wie is er wel enthousiast over het nieuwe stelsel? De marktautoriteit, de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw (TloKB), liet dinsdag bij monde van bestuurder Paulus Jansen weten dat het ook na bijna drie jaar nog erg vroeg is voor een finaal oordeel. ‘We zijn nauwelijks uit de startblokken.’ Wel is Jansen ‘voorzichtig positief’ over de opbrengsten. TloKB wil juist wel het private toezicht door kwaliteitsbezorgers uitbreiden naar de zogenaamde gevolgklasses 2 en 3, oftewel naar verbouw en complexere bouwprojecten. De woningen en simpele bedrijfspanden in gevolgklasse 1 vormen slechts een zesde van de totale bouw. De echte winst, ook in bouwkwaliteit, is volgens hem in de andere vijf zesde te vinden.

In de eigen position paper beargumenteert TlokB: ‘Dat heeft te maken met het hoge marktaandeel van grote, industriële bouwbedrijven in dit deel van de bouwmarkt. Juist deze bedrijven hebben (…) veel te verliezen als transparant toezicht en monitoring gebreken in hun bouwsysteem aan het licht brengen. Door uitstel van de volledige implementatie van de wet duurt het langer eer de maatschappelijke baten van een industriële productie geoogst kunnen worden.’

Dingen die misgaan

Ook VKBN, de vereniging van kwaliteitsborgers en instrumentaanbieders, wil anders dan de VNG, Vereniging BWT en Bouwend Nederland een snelle uitbreiding. Voorzitter Bob Gieskens is de eerste om toe te geven dat dat logisch is vanuit zijn perspectief. Maar hij schrijft ook in zijn position paper: ‘Bij kleine projecten in gevolgklasse 1 zijn de kosten van kwaliteitsborging en de administratieve lasten relatief hoog.’ Tijdens de bijeenkomst dinsdag zei hij: ‘Dat er dingen misgaan in gevolgklassen 2 en 3 kan ik uit eigen ervaring toelichten: want er stort weleens wat in, helaas. Dat heeft grote consequenties, en daar kunnen we met zijn allen wat aan doen en daar kan de kwaliteitsborger bij helpen. ‘

Gieskens benadrukt dat de private kwaliteitsborgers voor het eerst de bouwkwaliteit ‘zichtbaar en aantoonbaar maken’. In het nieuwe stelsel wordt veel meer vastgelegd, onder andere met foto’s, dan in de tijd dat het gemeentelijke toezicht de boventoon voerde.

Daarnaast helpt hij gemeenten graag hun informatiepositie te verstevigen. Want daar klagen de gemeentelijke afdelingen over: zij moeten als bevoegd gezag nog steeds handhaven, maar zijn nu afhankelijk van private partijen met hun eigen dossiers.

De kracht

Remko Zuidema van de VNG benadrukte dinsdag dat de onafhankelijke positie van gemeenten onmisbaar is. ‘Gemeenten kunnen niet varen op private partijen’, zei hij. ‘Gemeentelijk toezicht is nooit bedoeld geweest om elk detail van een bouwwerk te controleren’, keek hij terug op het verleden. ‘De kern was het voorkomen van onherstelbare fouten voordat deze in beton, staal of constructies worden vastgelegd. Juist daarin ligt de kracht van het oorspronkelijke vergunningstelsel: risico’s worden vooraf erkend en gecorrigeerd. Wanneer een fout eenmaal gemaakt is, resteert vaak herstel tegen hoge kosten en een blijvend veiligheids- of kwaliteitsprobleem.’

Zo maakt elke partij in het nieuwe stelsel zijn eigen weging van de voor- en nadelen van de privatisering door de Wkb. De open vraag blijft of de maatschappelijke opbrengst van het nieuwe stelsel groot genoeg is om het bijbehorende bloed, zweet en de tranen te rechtvaardigen. Waarover iedereen het eens is, is dat er nooit een nulmeting is gedaan. Daardoor valt nooit keihard vast te stellen of de bouwkwaliteit toeneemt.