Essay: Visievorming voorbij het doemdenken

Hoe breng je vastgelopen maatschappelijke opgaven weer in beweging? Samen een brede, regionale langetermijnvisie ontwikkelen kan helpen. Zo’n proces stelt betrokken partijen in staat over hun eigen perspectief heen te stappen en zich achter een gezamenlijk belang te scharen, is onze ervaring met ‘2120’-visies voor Nederlandse regio’s.

Ingewikkeld

We staan op dit moment in Nederland voor grote en belangrijke opgaven. Wonen, klimaat, stikstof: talloze complexe, cruciale vraagstukken hangen met elkaar samen. In de praktijk blijkt het ingewikkeld om tot goede, breed gedragen oplossingen te komen. Soms dreigt zelfs een gevoel van uitzichtloosheid: komen we hier als politiek, bestuur en samenleving nog wel uit? En hoe dan?

Tegelijkertijd klinkt onder zowel burgers als beleidsmakers steeds luider de roep om nieuw, fris élan. Om een positieve, hoopvolle beweging met dito verhalen. Niet voor niets sloeg bij de Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025 de leus van D66 enorm aan: ‘Het kan wél’. Tijdens de kabinetsformatie hamerde de Wetenschappelijke Klimaatraad op de noodzaak van een ruimtelijke visie voor de lange termijn. Het Nationaal Burgerberaad Klimaat – waarvoor Nederlanders van alle leeftijden en achtergronden samen zochten naar oplossingen voor klimaatverandering – kwam afgelopen jaar met de boodschap: creëer breder draagvlak.

Verhalen

Als onderzoekers aan Wageningen University & Research (WUR) deden wij afgelopen jaren al hoopgevende ervaringen op, als het gaat om brede en interdisciplinaire samenwerking tussen partijen met uiteenlopende belangen. Met lokale en regionale overheden en andere betrokkenen stelden we een serie regionale toekomstvisies op voor het jaar 2120. Geen kortetermijnplannen, maar overstijgende, breed gedragen verhalen voor de toekomst. Positief, prikkelend en inspirerend. Verhalen die aanzetten tot gesprek, reflectie én actie.

In dit artikel blikken we terug op hoe we dat samen met alle betrokkenen voor elkaar kregen. Welke elementen in het proces waren doorslaggevend voor het succes van de visies? Waar bestond dat succes uit? En welke uitdagingen kwamen we onderweg tegen? Hier delen we onze lessen en observaties ­– ter inzicht en inspiratie voor iedereen die op dit moment ook werkt aan grote maatschappelijke opgaven.

Kwaliteiten

Voor wie de 2120-visies van WUR nog niet kent: eind 2020 schreef een groep Wageningse wetenschappers onder leiding van klimaatexpert Tim van Hattum een positief toekomstverhaal over Nederland in het jaar 2120. Hoe zou ons land eruit kunnen zien, wanneer we nu al rekening houden met de gevolgen van de klimaatcrisis, bevolkingsgroei en verlies van biodiversiteit? Wat is er mogelijk wanneer we voorbij het doemdenken stappen en uitgaan van een toekomst waarin we samenwerken met water en natuur – en voortbouwen op de kwaliteiten van het landschap?

Het verhaal sloeg aan. In de maanden en jaren daarna presenteerde het 2120-team de toekomstvisie op grote en kleinere podia in binnen- en buitenland. ‘NL 2120’ groeide uit tot symbool voor toekomstgericht en sectoroverstijgend denken. Het was bovendien een wake-upcall voor bestuurders: zo kan het ook. Besturen is immers vooruitzien. Met een breed gedragen toekomstvisie geef je dat handen en voeten.

Doorvertalen

Al snel kwam dan ook de vraag vanuit regionale en lokale overheden: kunnen jullie deze visie doorvertalen naar onze regio? Zo ontwikkelden we toekomstvisies met onder andere gemeente Arnhem, provincie Gelderland, Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen, waterschap Vallei & Veluwe, waterschap Rivierenland en gemeente Wageningen.

Enthousiasme

Daarop terugkijkend valt een aantal zaken op. Bijvoorbeeld het belang van bestuurlijk enthousiasme. Binnen de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR) – een samenwerkingsverband tussen zeventien gemeenten op het gebied van vijf bestuurlijke opgaven – dacht men al na over ontwikkelingen die op lange termijn zouden gaan spelen. De timing was dus perfect om met een regionaal 2120-verhaal aan de slag te gaan: er was bestuurlijke wil, betrokkenheid en draagvlak.

Uiteindelijk is de GMR-visie onderdeel geworden van de regionale verstedelijkingsstrategie ‘Meer landschap, meer stad’. Daarmee zit dit langetermijnperspectief niet alleen goed tussen de oren bij bestuurders en beleidsmakers; elementen ervan vinden nu al hun weerklank in de gebiedsplannen.

Ambassadeurs

Iets vergelijkbaars geldt in Waterschap Vallei & Veluwe. Het initiatief voor deze visie kwam van de Manifest-regio Klimaat Vallei en Veluwe, een aantal samenwerkende lokale en provinciale overheden op het gebied van klimaatadaptatie. Net als in de GMR waren er ambassadeurs die het proces volop aanjoegen: van heemraden tot wethouders en strategisch adviseurs. Deze mensen wisten goed de weg binnen hun organisatie en konden weer de juiste professionals betrekken. Zo ontstond een frisse energie: mensen kregen zin om samen te bouwen aan de toekomst.

Co-creatie

Hoe kwamen de visies nou concreet tot stand? Co-creatie stond voorop. Onder andere tijdens interactieve regiocongressen, waarop honderden betrokkenen zich bogen over de toekomst van hun regio. Zo werd de visie echt ‘van iedereen’. Door in groepjes letterlijk rondom de regiokaart te staan, met stiften en post-its, verkenden mensen de langetermijneffecten van ruimtelijke keuzes. Knelpunten kwamen zo vanzelf aan de oppervlakte. Bouw je bijvoorbeeld een woonwijk aan de rand van het dorp, dan is daar geen plek meer om lokale groenten en fruit te verbouwen. Of om overtollig water te bergen.

Om de discussie inhoudelijk goed te ‘laden’, openden we de bijeenkomsten met een plenaire introductie over de karakteristieken van het regionale landschap. Zo creëerden we een gezamenlijke kennisbasis als vertrekpunt. Nuttig, merkten we: het hielp de aanwezigen om vanuit een nieuw, breder perspectief te kijken naar de uitdagingen en issues waar ze dagelijks mee te maken hebben. Nederland is natter dan je denkt.

Momentum

Het succes van deze inhoudelijke insteek werd versterkt door het momentum: eind 2022 besloot het kabinet Rutte-IV dat de aanpak ‘bodem en water sturend’ leidend moest worden bij beslissingen over de inrichting van Nederland. Lokale, regionale en provinciale bestuurders zochten naar manieren om daar invulling aan te geven. Het 2120-verhaal sloot goed aan bij ‘bodem en water sturend’: ook in deze visie vormen de natuurlijke omstandigheden van het landschap de basis. Dus nieuwe woonwijken bouwen in de overstromingsgevoelige uiterwaarden of natte rivierkommen? Niet slim. Liever bouw je op de hoge zandgronden, veilig en droog.

Brede verbinding

In het eindresultaat van de 2120-visies schuilt niet de (enige) kern van hun succes. Die zit ‘m in de brede verbinding tussen betrokkenen die tijdens het maakproces ontstond. Dát is wat ons betreft de echte oogst van de regionale 2120-verhalen. Gezamenlijke visievorming, waarbij je de contouren van een ruimtelijk ontwerp neerzet, bleek een effectief middel om verder te komen. Om over je eigen perspectief heen te stappen en je achter een breed, gezamenlijk belang te scharen.

Dan pas doe je inzichten op die anders onzichtbaar zouden blijven. Inzicht in het landschap waarin je werkt – en wat dat landschap ‘aankan’. Inzicht in hoe het belang waar jij voor staat zich verhoudt tot dat van de ander. Inzicht in hoe keuzes die je nu maakt nog decennia doorwerken. En in hoe waardevol het kan zijn om de waan van de dag te overstijgen, door een stap achteruit te zetten en elkaar de vrijheid te gunnen écht vrij te denken. Los van bestaande (beleids)kaders.

Tijdsschaal

Zo ontdekten betrokkenen dat hun standpunt mede wordt bepaald door de tijdsschaal waarin ze rekenen. Een gedeputeerde heeft een programma voor vier jaar: daar wordt hij of zij op afgerekend en dus wegen die vier jaar impliciet mee in keuzes. Natuurbeheerders denken soms wel een eeuw vooruit – en hebben daardoor heel andere belangen. Door zoiets expliciet te maken, kregen partijen meer begrip voor elkaars overwegingen.

Een beeldend verhaal bleek essentieel om abstracte vraagstukken dichtbij te brengen. Het hielp partijen om hun eigen rol te erkennen – een rol die ze nú al kunnen pakken. Schetsen en sterke beelden toonden hoe een gebied er over honderd jaar uit zou kunnen zien. En gezamenlijk tekenen op de kaart maakte kansen en knelpunten zichtbaar. Ook door beeldspraak werd het brede plaatje helderder. Denk aan oneliners als ‘Heb je genoeg gedaan voor je kleinkinderen?’ Dat de presentatie werd gehouden met een hoogzwangere buik, maakte die boodschap onverwacht nog krachtiger.

Om te zorgen dat deze oogst niet eenmalig of kortdurend zou zijn, waren een aantal randvoorwaarden nodig. Zomaar een club professionals aan tafel zetten garandeert nog geen succes. We dachten goed na over welke stakeholders werden uitgenodigd. Wie moest echt bij de bijeenkomsten zijn, kijkend naar kennis, mindset, functie, netwerk en karakter? Welke rol of welk mandaat hadden deze mensen?

Goed luisteren

Zorgvuldigheid zat ‘m ook in het faciliteren van de sessies zelf. In waterschap Vallei & Veluwe hielden we twaalf thematische workshops: van wonen en economie tot recreatie. Experts kregen de ruimte om hun verhaal te vertellen in een informele setting. Onze rol was goed luisteren, verschillende verhalen combineren en mensen aanmoedigen verder te denken dan de bekende kaders.

Regelmatig zetten we bewust standpunten of belangen open tegenover elkaar, bijvoorbeeld met stellingen. Om zichtbaar te maken: ‘Kijk, hier wrijft het, dat is iets om het over te hebben.’ Niet om te zoeken naar compromissen, maar om bewustwording te creëren dat keuzes soms pijn doen. Met de kanttekening dat het compromis niet altijd de beste oplossing is.

Chemie

Opvallend vonden we de persoonlijke chemie die ontstond, mede door de informele setting. We zagen mensen die complementair waren in achtergrond, aanpak en vaardigheden, en elkaar de ruimte gaven. Die klik maakte dat partijen elkaar iets gunden, ook als ze een ander standpunt hadden. De ‘oefening’ van samen nadenken over 2120 verstevigt zo onderlinge relaties. Wederzijds commitment ontstond ook júíst doordat de gesprekken niet gingen over het hier en nu. Dat maakte het makkelijker om de eigen beleidskaders los te laten en overstijgend te denken.

Verliep het proces altijd vlekkeloos? Dat ook weer niet. De praktijk bleek weerbarstig wanneer de ‘2120’-visie direct raakte aan bestaande plannen. Want leuk idee, niet bouwen op plekken die straks misschien overstromen, maar waar dan wél? En moeten bestaande plannen nou wel of niet gewoon doorgaan – kun je daar met nieuwe inzichten nog aan sleutelen? Op zulke momenten bleef de 2120-visie toch iets van ‘ver weg’.

Samenwerken aan een brede langetermijnvisie nodigt partijen uit om uit hun eigen hokje te komen – voorbij de waan van de dag, los van alle onzekerheid en complexiteit. Dat dat bij deze regionale 2120-visies gelukt is, is waardevol en hoopgevend. Wel is het goed om te beseffen: daadwerkelijk bruggen bouwen tussen vandaag en die verre toekomst vraagt om méér dan vrijblijvend met elkaar praten. Het vraagt om scherpe keuzes expliciet durven te benoemen. Inclusief de pijn die daar soms bij hoort.

Vrije denkruimte

Een 2120-stip op de horizon wordt nog krachtiger wanneer ze meer mag worden dan een stip. Ofwel, wanneer elementen ervan daadwerkelijk hun weerslag vinden in huidige beleidsplannen – of op z’n minst in de gesprekken daarover. Daar zijn we nog niet. Cruciaal hiervoor is dat bestuurders, ambtenaren en andere betrokkenen meer vrije denkruimte krijgen. Zodat het normaal en gewenst wordt om voorbij de waan van de dag te kijken. Dit bestuurlijk regelen én in de praktijk durven te brengen, is wat ons betreft een urgente volgende stap.

Ilse Voskamp, Wim Timmermans en Tim van Hattum – Wageningen University & Research