Waddeneilanden boos na verlaging dijknorm door minister

Het is de hamvraag: als er op één van de Waddeneilanden een grote overstroming plaatsvindt, gaat het de bewoners lukken zich te evacueren? Dit is een bepalende kwestie voor het vaststellen van de noodzakelijke hoogte en breedte van de dijken. De laatste tien jaar was de gedachte dat evacuatie bij een dijkdoorbraak geen optie is. Het demissionaire kabinet zet daar nu een streep doorheen.

In een nieuwe Kamerbrief zegt demissionair minister Robert Tieman van Infrastructuur en Waterstaat: ja, evacuatie is toch mogelijk op de Waddeneilanden. Het is een opvatting die grote onvrede geeft bij de gemeentebesturen op de eilanden, en ook bij de provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân. Het gevolg is dat de dijken op de Waddeneilanden minder versterkt hoeven worden. ‘Het is onbegrijpelijk dat de minister de waterveiligheid zo op het spel zet’, reageert locoburgemeester Johan Hagen van de gemeente Schiermonnikoog. De normverlaging betekent op zijn eiland zelfs dat het dijkversterkingsproject niet doorgaat. Begin dit jaar zou er een aannemer gezocht worden om het bouwproject uit te voeren.

Vlieland

De versterking van de waddenzeedijk op Vlieland is wel net afgerond, op basis van strengere risiconormen. De verlaging van de dijknorm door demissionair minister Tieman betekent dat deze waddenzeedijk langer mee kan dan eerder gepland. Ook op Texel, Terschelling en Ameland zijn al versterkingen geweest.

Eens in de twaalf jaar worden de bestaande dijknormen opnieuw tegen het licht gehouden. Dat is gebeurd onder Tiemans voorganger als minister, Barry Madlener. Onderzoeksinstituut Deltares betoogde eind 2024 in het bestelde rapport dat een evacuatiegraad van 0 procent op de Waddeneilanden buitenproportioneel is.

Hogere plek

Bij een doorbraak van een zeedijk moeten inwoners sneller en onverwachter evacueren dan bij een rivierdijk: het hoogwater in een rivier kan al langer van te voren voorspeld worden. Aan de andere kanten hoeven mensen op een eiland maar een korte afstand af te leggen om een hoger gelegen plek te bereiken. Is evacuatie dus een optie, dan schiet de zogenaamde ‘evacuatiefractie’ snel omhoog.

Deltares heeft hier inderdaad voor gekozen, en adviseert erop te rekenen dat om en nabij 50 procent van de mensen op een Waddeneiland zich in geval van nood kan en wil evacueren. In dat geval gaan de dijknormen flink omlaag, omdat het aankomt op één beslissende basisveiligheidsnorm: de kans dat iemand overlijdt door een overstroming mag niet groter zijn dan 1 op 100.000 per jaar.

1:1000 wordt 1:100

In de praktijk betekent dit dat de dijktrajecten op Schiermonnikoog straks één keer in de 100 jaar mogen overstromen (1:100), in plaats van één keer in de 1000 jaar (1:1000), zoals nu. Voor Ameland wisselt de norm voor het dijktraject van 1:1.000 naar 1:300. Op Terschelling voor één dijktraject van 1:3.000 naar zelfs 1:100, en voor een ander traject van 1:1.000 naar 1:300. Op Vlieland gaat het van 1:300 naar 1:100. En tot slot, op Texel, voor één dijktraject van 1:1.000 naar 1:300, en voor een ander dijktraject van 1:3.000 naar 1:1.000.

De Provincies Fryslân en Noord-Holland, Wetterskip Fryslân en Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, en de vijf bewoonde Waddeneilanden, willen dat de Tweede Kamer de demissionair minister tegenhoudt. Zij beweren dat de minister doet alsof schuilen op een hogere plek hetzelfde is evacuatie. ‘Dit is onjuist’, schrijven zij in een position paper. ‘Evacuatie betekent verplaatsing naar een ander gebied met voldoende zorg en voorzieningen. Op de eilanden zijn voorraden beperkt en medische zorg minimaal.’

‘Het verlagen van de dijknormering op de Waddeneilanden vergroot bewust het overstromingsrisico, terwijl evacuatie in de praktijk onmogelijk is’, noteren de bestuurders in een fact sheet. Wel hebben, zoals gezegd, op vier van de vijf bewoonde Waddeneilanden al recente dijkversterkingen plaatsgevonden.

Schiermonnikoog

En als de minister de evacuatiefractie voor Schiermonnikoog nou net een paar procentpunten naar beneden zou doen (niet 53 procent, maar bijvoorbeeld 51 procent), dan kan het geplande dijkversterkingsproject op het eiland alsnog doorgaan. Dat willen de betrokken partijen tevens graag omdat die dijkversterking samen zou gaan met dynamisch kustbeheer en natuurverbetering.

Te hoge kosten

Demissionair minister Tieman echter voelt zich gedwongen prioriteiten te stellen. ‘We kunnen het ons namelijk niet permitteren om, vanuit het waterveiligheidsbeleid, onnodig strengere normen te bepalen en daarmee onnodige dijkversterkingen te financieren en op deze manier geld uit te geven wat ten koste gaat van dijkversterkingen elders, waar het wel dringend nodig is’, beklemtoont hij in zijn Kamerbrief. Tieman schrijft dat het Hoogwaterbeschermingsprogramma weliswaar heeft bereikt dat 230 kilometer aan dijken inmiddels op orde is, van in totaal 1400 kilometer aan dijken die versterkt moeten worden. Tegelijkertijd stijgen de kosten harder dan de inflatie, en wordt niet altijd doelmatig gewerkt.

Voormalig minister Barry Madlener had onder zijn gezag namelijk een doelmatigheidsonderzoek laten doen, door drie adviesbureaus. In februari 2025 kwam het betreffende rapport uit en bleken zij niet onverdeeld tevreden. Eén aanbeveling was, zo schreef Madlener in zijn Kamerbrief: ‘Het is van belang dat er vanuit de alliantie scherper wordt gestuurd op doelmatigheid en beheersing en dat de werkwijze hierop wordt aangepast, onder meer om in 2050 de primaire keringen tegen zo laag mogelijke (versterkings)kosten te kunnen laten voldoen aan de norm.’

Bezuiniging

De nu protesterende overheden vermoeden dat de verlaging van de dijknorm een bezuiniging is. Sinds het adviesrapport van Deltares ruim een jaar geleden uitkwam, is het de Waddeneilanden, waterschappen en provincies niet gelukt de minister van I en W op een andere gedachte te brengen. Nu de nieuwe Kamerbrief de deur in het slot gooit, vervolgen ze hun lobby bij Kamerleden.