Verre van aanwezig: nabijheid als ontbrekende schakel in de ruimtelijke opgave

Tegen het einde van een bewonersavond vertelde een bewoner over het hondenveldje in zijn wijk. Of we dáár niet wat aan konden doen, vanuit onze ivoren toren? Tientallen mensen ontmoeten elkaar daar, maar er ontstonden allemaal putten. Volgens het beleid is het in bewonersbeheer. Daarnaast is het de plek waar de wijk samenkomt. Het veldje verloederde zichtbaar.

Iedereen in de ruimte herkende het probleem. Er was instemming, begrip en betrokkenheid. En tegelijk wisten we allemaal: hier gaan we nu niks aan kunnen doen. Het beheer lag bij bewoners, het budget was op en het mandaat verre van aanwezig.

Dit soort momenten laten zien waar de versnelling in het fysieke domein vastloopt. Niet op onwil, maar op organisatie. We organiseren projecten, plannen en participatie, maar geen structurele nabijheid. Daarmee ontbreekt het gevoel voor wat er écht speelt. “Jullie met elkaar in die ivoren toren.” Die bleef wel hangen en hij galmde nog een beetje na toen ik de volgende ochtend weer achter mijn bureau schoof. Hij had natuurlijk gelijk.

Die ervaring staat niet op zichzelf. Ze laat zien hoe gemeentelijk beleid nabijheid en inspraak verschillend organiseert in het sociale en het fysieke domein. Ze toont de inzet van bewoners en ambtenaren, maar ook de verkokering en de moeite om sociaal en ruimtelijk beleid lokaal met elkaar te verbinden.

Wat het sociale domein al lang weet

Er liggen grote lessen verscholen in de manier van werken in het sociaal domein. Daar gaat het over nabijheid, relaties en het voorkomen dat mensen tussen wal en schip vallen. In het fysieke domein spreken we daarentegen nog steeds vaak over draagvlak, en blijven we struikelen over de manier waarop participatie onder de Omgevingswet wordt ingericht. We blijven geloven: Participatie kun je organiseren en afronden. Het initiatief voor verandering komt ook zelden uit de omgeving zelf en tegen de tijd dat een project loopt, moet er nog een bewonersnetwerk worden opgetuigd. Precies daar ontstaat voor bewoners die bekende verrassing uit de ivoren toren.

Waarom projectlogica nabijheid verdringt

Het fysieke domein is sterk gefocust op projectmatig en sectoraal werken. Het sociaal domein weet al veel langer: Om écht mensgerichte stappen te zetten, moet je blijven. Je moet aanwezig zijn. Zonder het inbedden van wijkgericht werken ontbreken vroegsignalering, contextkennis en dagelijks bewonersbegrip. Signalen zijn er wel, maar landen te laat in het proces om richtinggevend te zijn.

Het coalitie-akkoord zet groot in op wonen: Om dat te realiseren, kunnen we in elke wijk al beginnen. Minder bezwaar ontstaat uit meer nabijheid. Draagvlak creëren is meestal een teken dat het al te laat is: het proces gaat nog wel een tijdje duren. Willen we minder procedures? Dat beperkt zich niet alleen tot het schrappen van regels, het vraagt echt om meer relationele kwaliteit vooraf.

Versnelling vraagt nabijheid, geen ingewikkelde procedures

Eigenaarschap ontstaat niet door instemming, maar door betrokkenheid bij het ontstaan. Wie zich mede-eigenaar voelt van een ontwikkeling, herkent de uitdagingen, herkent zijn eigen stem maar ook de stem van de buren. En zo biedt de Omgevingswet niet alleen maar uitdagingen op het vlak van participatie, maar ook vooral een kans om met een fris perspectief naar onze manier van werken te kijken. Het mooie is: voor dat perspectief hoeven we niet ver te zoeken.

Structurele aanwezigheid in elke wijk

Het sociaal domein beschikt al over lokale netwerken en in het fysieke domein kennen we de rol van de omgevingsmanager. Het vraagt vooral om het verbinden van wat er al is. Niet voor elk project tijdelijk iemand invliegen: werken met een structurele drager. Iemand die in continu dialoog staat met de wijk en met die toren. Bij grote ontwikkelprojecten is nabijheid alleen niet voldoende. De noodzaak ligt bij lokale, relationele continuïteit in het fysieke domein. De maatschappelijke en financiële belangen zijn groot en vragen om vertegenwoordiging met gewicht. Dat vraagt dus serieus leiderschap van deze rol: nabijheid krijgt alleen gewicht als de rol zowel ambtelijk is gepositioneerd als bestuurlijk is gelegitimeerd.

De opgaven waar we nu voor staan vragen om samenhang, snelheid en richting. Hiervoor zullen we anders om moeten gaan met relaties en informatie. Indicatoren krijgen betekenis doordat ze worden gevoed door wat er in wijken gebeurt. Netwerken, plekken en dagelijkse praktijken vormen de omgeving waar signalen voor het oprapen liggen. Dat vraagt om ruimtelijk professionals die structureel in de wijk aanwezig zijn, en zo deze nationale versnellingsopgave kunnen aangaan nog voordat er één plan op tafel ligt.