Wordt privacy de sluitpost van de rechtsstaat?

De gemeenten Venray en Horst aan de Maas willen digitaal autonoom worden. Terecht, want gemeenten verwerken de meest gevoelige persoonsgegevens zoals inkomen, schulden, zorg, WMO, jeugdhulp, onderwijs, vergunningen en handhaving. Het is dus logisch dat deze bestuurlijke keuze wordt gemaakt. Wie in onze informatiemaatschappij de gegevens in handen heeft, bezit immers de macht.

Toch bevindt vrijwel onze volledige digitale infrastructuur van het publieke domein zich in Amerikaanse commerciële kapitaalhanden. Dat was ooit efficiënt maar blijkt achteraf domme gemakzucht. Informatiesystemen en communicatie-infrastructuren zijn niet neutraal maar verweven met leefbaarheid en democratie. In het net verschenen Amerikaanse ‘National Security Strategy’-rapport wordt de internationale rechtsorde nadrukkelijk weggewuifd. Een gotspe nu de VS zelf de weg is ingeslagen om wereldwijd mensenrechten, wetenschap, onafhankelijke journalistiek en academische onafhankelijkheid om zeep te helpen.

Onder aanvoering van de tech-miljardairs heeft decreetkleuter Trump in 2024 bepaald dat datasilo’s van overheidsorganisaties en commerciële bedrijven doorbroken moeten worden. Het doel is samengebrachte dataverzamelingen te analyseren via softwarebedrijf Palantir. Een bedrijf dat is vervlochten met zowel FBI als CIA. Overigens maken veel Europese overheden ook gebruik van Palantir. Een eng bedrijf dat haar werk beschrijft met ‘the finding of hidden things’ wat gebeurt via het algoritmisch doorzoeken van versnipperde informatie. Sinds de opkomst van AI een fluitje van een cent.

Overheden en met name gemeenten staan compleet machteloos. Juist gemeenten zijn juridisch verantwoordelijk bij datalekken of onrechtmatige gegevensverwerking door Amerikaanse software gedomineerde satellieten en clouds. Intussen verplicht de Amerikaanse CLOUD act om alle data - inclusief Europese data - aan de Amerikaanse autoriteiten te leveren. Dit is volledig in strijd met de strenge eisen aan toegang tot persoonsgegevens van de Europa brede AVG-wet.

Europese democratische overheden beloven haar inwoners rechtsbescherming maar kunnen dit dus niet meer waarmaken. Als tech-oligarchen via spreekbuis Trump iets niet zint kan elke Europese overheid stante pede buiten spel worden gezet. De nu geldende Amerikaanse veiligheidsstrategie is overduidelijk. Of in het gareel of politieke en economische vergelding. Zelfs militaire acties worden niet uitgesloten. Typerend is het recente Amerikaanse inreisverbod van een oud-Eurocommissaris. Dat gaat niet om zijn poging gelegitimeerd online haat en desinformatie van de techbedrijven in te perken. In werkelijkheid is het de straf van de techsector voor het knabbelen aan de sociale media als surveillancemiddel.

De gevolgen van toegeven aan de angst voor sancties zijn dramatisch. Wat schiet er over van de overheid als ze haar eigen wetgeving niet meer kan waarmaken? Wat gebeurt er bij het inzetten van belasting-, zorg- of identiteitsgegevens en het functioneren van de fysieke infrastructuur als geopolitiek machtsmiddel? Zonder vertrouwen wordt beleidsuitvoering en dienstverlening onhoudbaar. Privacy is geen luxe maar randvoorwaarde voor een autonoom bestuur.

Datasoevereiniteit is een kernopgave van de rechtsstaat. Bestuurders moeten zich altijd juridisch kunnen verantwoorden. Daarom moet het opzetten van eigen, transparante clouddiensten met eigen jurisdictie en sleutelbeheer nu topprioriteit zijn. Het initiatief van Venray en Horst aan de Maas kan een eerste stap zijn naar het broodnodige Verenigd Europa. Dit is meer dan ooit nodig om onze culturele, sociale, economische en militaire veiligheid te waarborgen. Die weg blijft echter lang zolang politici denken dat slijmen bij Trump genoeg is. Dat Nederland zelfs overweegt het digitaal fundament van de rechtsstaat DigiD, draaiend bij het eigen cloudbedrijf Sovinity, in handen te geven van een Amerikaans tech-concern is dan ook een wereldvreemd dieptepunt. Kan het nog naïever?