No cure no pay bij WOZ? Juist ‘democratisch’

No-cure-no-pay-kantoren in WOZ-zaken verdienen een meer genuanceerde bejegening dan waarmee zij al jaren min of meer standaard worden geconfronteerd, stellen wetenschappers. De focus op het vermeende ‘oneigenlijke gebruik’ van het systeem door deze bureaus gaat voorbij aan de reële behoefte aan toegankelijke rechtsmiddelen voor burgers en aan het fundamentele beginsel van toegang tot de rechter.

Negatief frame niet altijd terecht

Het is een bekend en dominant narratief: zogeheten no-cure-no-paykantoren (NCNP-kantoren) zouden bestuursorganen en rechtbanken overspoelen met een golf van zaken met weinig merites die burgers minimaal direct voordeel opleveren. Maar die focus geeft een vertekend beeld van de werkelijkheid, stellen universitair docent staatsrecht Marc Wever en de hoogleraren bestuurskunde Heinrich Winter en Bert Marseille in de bundel Empirical Legal Studies in The Netherlands. De aan de Rijksuniversiteit Groningen verbonden wetenschappers bekritiseren deze eenzijdige benadering.

Door de activiteiten van de bureaus in een breder kader te plaatsen – dat van de spanning tussen de toegang tot het recht en de kosten van het rechtssysteem – ontstaat een ander perspectief. ‘Door het gebruik van nieuwe bedrijfsmodellen, automatisering, kunstmatige intelligentie en efficiënte processen zijn deze bedrijven in staat om betaalbare en toegankelijke juridische vertegenwoordiging te bieden aan een groot aantal burgers’, aldus Wever, Winter en Marseille. NCNP-bureaus brengen alleen kosten in rekening als zij de zaak win nen of een gunstige uitkomst bereiken.

In die gevallen heeft de cliënt recht op een vergoeding van de proceskosten door de administratieve instantie of de administratieve rechtbank, waarvan het NCNPbureau als rechtsbijstandverlener zijn deel krijgt. Het model kan de financiële drempel verlagen voor personen die zich geen juridische kosten vooraf kunnen veroorloven, waardoor het een populaire keuze is voor eisers met een lager inkomen. In dat opzicht verbetert NCNP de toegang tot de rechter door meer personen in staat te stellen juridische claims in te dienen zonder onmiddellijk financieel risico, waardoor de toegang tot juridische vertegenwoordiging in administratieve geschillen wordt gedemocratiseerd.

Misbruikers

Ondanks die voordelen worden NCNP-bedrijven vooral gezien als misbruikers van het systeem. In plaats van de belangen van hun cliënt te dienen, zouden ze procedurele instrumenten gebruiken om de vergoeding van de proceskosten te maximaliseren. ‘De overheid en juridische instanties zien NCNP-bedrijven niet als een nuttige dienst voor cliënten, maar als een systeem dat misbruik maakt van het systeem’, menen Wever, Winter en Marseille. Om dat misbruik tegen te gaan, en de kosten voor gemeenten te beheersen, is sinds januari 2024 de proceskostenvergoeding voor bezwaarprocedures tegen de WOZ-waarde bij NCNP-kantoren aanzienlijk verlaagd. Daardoor kunnen deze bureaus ook minder kosten verhalen op gemeenten.

De Groningse wetenschappers wijzen op de nadelige gevolgen. Lagere vergoedingen voor NCNP-kantoren zou, waarschuwen ze, kunnen betekenen dat die zich genoodzaakt zien het aantal zaken dat zij behandelen te verhogen om winstgevend te blijven. Dat kan ertoe leiden dat er minder tijd en aandacht aan elke zaak wordt besteed. Dit zou waarschijnlijk nadelig zijn voor cliënten, namelijk een afname van de kwaliteit van de juridische dienstverlening. Maar omdat hun dienst nog steeds gratis is, is het onwaarschijnlijk dat dit huiseigenaren weerhoudt bij NCNP-kantoren aan te kloppen voor hulp. Mochten NCNP-bureaus de markt volledig verlaten, dan zou de toegankelijke, goedkope juridische vertegenwoordiging die zij bieden ook verdwijnen.

Ontoereikende motivering

Er is in de ogen van Wever, Winter en Marseille tot dusver te weinig aandacht besteed aan de structurele problemen die in de eerste plaats aanleiding geven tot het grote aantal juridische WOZ-procedures. ‘Deze omvatten grote belastingverhogingen, inconsistente kwaliteit van beslissingen, ontoereikende motiveringen voor beoordelingen, complexe beroepsprocedures, beperkte informele communicatiekanalen met autoriteiten en een systeem dat sterk afhankelijk is van schattingen’, zo sommen de bestuurskundigen op.

De huidige besluitvormings- en geschillenbeslechtingsstructuren zijn volgens de drie auteurs van het artikel niet robuust genoeg om onverwachte stijgingen van het aantal zaken effectief op te vangen. Dat wijst op zijn beurt dan weer op een gebrek aan innovatie of aanpassing aan de veranderende behoeften van gebruikers. In plaats van de activiteiten van NCNP-bedrijven te beperken, zouden bestuursorganen, rechtbanken en wetgevers naar de mening van de wetenschappers moeten zoeken naar manieren om de veerkracht van het rechtssysteem te vergroten en transparantie in de besluitvorming van het bestuur te bevorderen. Bovenal zouden ze ervoor moeten zorgen dat burgers praktische, toegankelijke mogelijkheden krijgen om beslissingen aan te vechten die van invloed zijn op hun rechten en belangen.

Het beleid zou er op moeten zijn gericht te streven naar een genuanceerde aanpak die de essentiële voordelen van NCNP voor de democratisering van de toegang tot het recht behoudt en tegelijkertijd procedurele misbruiken aan te pakken die een last vormen voor rechtbanken en administratieve instanties. ‘Uiteindelijk moeten deze hervormingen zowel individuele als maatschappelijke belangen zorgvuldig afwegen om ervoor te zorgen dat de toegang tot het recht robuust en rechtvaardig blijft’, zo besluiten ze.