‘Mijn uitspraak was duidelijk genoeg’

Je zou denken: gemeenten handhaven de wet, dus ze houden zich er ook aan. Maar nee hoor, colleges hebben zo nu en dan lak aan hun rechtsstatelijke verplichtingen. ‘Een gemeentebestuur behoort domweg de wet uit te voeren’, zegt bestuursrechter Erik Klein Egelink.

Rechter Erik Klein Egelink kritisch op lakse naleving wet

Een gemeentebestuur (Apeldoorn) dat geen stukken en geen verweerschrift overlegt en niet voldoet aan zijn verschijningsplicht bij de ‘verbaasde’ rechtbank, een college (Vlaardingen) dat Oekraïense ontheemden geen woonruimte biedt terwijl de voorzieningenrechter dat heeft bevolen, een wethouder (Hollandse Kroon) die een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep over haar werkwijze in het sociaal domein aan haar laars lapt en ook nog eens doodleuk beschikkingsvrij blijft werken.

‘Als het gaat om gemeentebesturen die zich niet aan de wet houden, zijn in beroepszaken in het socialezekerheidsrecht de Wmo en de Jeugdwet de zorgenkindjes’, weet de Gelderse bestuursrechter Erik Klein Egelink (70). De Vereniging voor Bestuursrecht wijdde deze week niet zonder reden een studiemiddag aan ‘s lands ongehoorzame bestuur, onder de noemer ‘als de overheid niet doet wat de rechter opdraagt.’

Eén van de sprekers was bestuursrechter Erik Klein Egelink, volgens de opleider voor gemeenten en overheid MarienburgGroep ‘een coryfee’ op het gebied van het bestuursprocesrecht sociaal domein. In Binnenlands Bestuur vertelt de rechter uitvoerig over zijn ervaringen met het lokaal bestuur. Eigenlijk is het heel simpel, vindt Klein Egelink: ‘Rechters controleren de uitvoering van de wetgeving en beleid, en daar doen ze uitspraken over. Het is de bedoeling dat de uitvoering wordt aangepast aan die uitspraken. Een gemeentebestuur behoort domweg de wet uit te voeren.’ Maar ja, hoe gaat dat?

De rechter: ‘Meestal gaat het natuurlijk goed, maar als wij een uitspraak hebben gedaan, dan raakt de zaak in principe wel uit zicht. Als ik heb geoordeeld dat een beroep gegrond is en de eiser piept niet als het bestuur zich daar niet aan houdt, dan weet ik dat niet. En een collega- rechter ook niet. De grote zaken zie je terug in de media, de kleinere komen soms bij je terug. Je hebt bijvoorbeeld een gegrond beroep uitgesproken en het college opgedragen opnieuw te besluiten, en dan komen ze weer met een besluit dat in strijd is met je uitspraak. Doen ze het opnieuw!’

Bewijslast

Klein Egelink noemt liever geen namen van subversieve gemeenten in Gelderland. ‘Ik weet niet of ze dat vaker doen, en ik wil me niet schuldig maken aan slechte beeldvorming.’ Maar moeilijk is het niet om met episodes te komen waarbij gemeenten zich recentelijk van hun slechtste kant lieten zien. Klein Egelink: ‘Ik krijg een gemeente op zitting, met een meneer die geen bijstandsuitkering krijgt. Ik doe een duidelijke uitspraak: hij moet bijstand krijgen. Een maand of twee later ben ik voorzieningenrechter en tref ik dezelfde meneer in de rechtszaal. Hij krijgt nog steeds geen uitkering. “Hoe kan dat?”, vraag ik. “We hebben de uitspraak niet uitgevoerd”, zegt de procesvertegenwoordiger van het college.

“Dat is apart. U kent mijn uitspraak, die was duidelijk genoeg. U kent uw positie in het staatsbestel?” “Ja”, zegt hij, “maar we vertrouwen die man voor geen meter.” Hij zou niet op het adres wonen waar hij stond ingeschreven. Dat zou waar kunnen zijn, maar aan de bewijslast had de gemeente niet voldaan. Ik heb weer uitspraak gedaan: die man móet een bijstandsuitkering krijgen. “Ik ga ervan uit dat u mijn uitspraak nu wél uitvoert.” Ik heb ze niet meer teruggezien.’ Toch niet even de gemeente gemaild? Zeg, jongens… De rechter: ‘Ik ben wel nieuwsgierig, maar het ligt niet op mijn weg om dat te verifiëren. Ik vraag mijn collega’s wel: “Kom je die gemeente en die meneer nog weleens tegen?” Niemand was ze tegenkomen.’

Als geluisterd dient te worden naar de rechter, wil het bij de uitvoering van de Wmo en de Jeugdwet weleens spaak lopen, ervaart Klein Egelink. ‘Een paar jaar geleden kwamen zo’n twintig beschermdwonenzaken bij onze rechtbank. Het ging om mensen die niet voor zichzelf konden zorgen en opvang en toezicht nodig hadden. Het ging er niet om dat ze geen hulp kregen, maar om de zwaarte van de hulp.

Gemeenten maken verschillende pakketten: licht, middel en zwaar. Deze mensen kregen een licht pakket, maar dat zou op basis van gebrekkig onderzoek zijn toegekend. Nu is er een bepaalde onderzoeksmethodiek in de Wmo die een bestuursorgaan móet uitvoeren, het zogeheten stappenplan. Dat is sjablonenwerk: stap één tot en met vijf. Leg een briefje neer bij de consulent: zo doe je het, punt uit. Want doe je dat niet, dan wordt het besluit vernietigd. Dat stappenplan was niet uitgevoerd. Omdat dat niet was gebeurd, zei de meervoudige kamer van de rechtbank dat het college een nieuw onderzoek moest doen om te bezien voor welk pakket die mensen in aanmerking kwamen.’

Kwetsbaar

U voelt hem aankomen, hè? Klein Egelink: ‘Er gingen een paar maanden overheen, en jawel: nog steeds het lichte pakket. Weer geen deugdelijk onderzoek gedaan. Dan vraag je: “Wij hebben in onze uitspraak gezet dat u het stappenplan moest volgen. Dat hebt u niet gedaan, én u hebt geen hoger beroep ingesteld. Dat houdt het op en moet u dat stappenplan gewoon uitvoeren.” Ik heb door de jaren heen in mijn uitspraken al wel honderd keer gezegd: werk volgens het stappenplan.

De vraag is natuurlijk: waarom gebeurde dat niet? Lag de manager dwars? Een wethouder? Is het de bedrijfscultuur? Wil de juridische ondersteuning iets anders dan de uitvoering? Ik heb bij de gemeente Nijmegen gewerkt en ik weet dat er een groot verschil is tussen de bloedgroepen binnen een gemeente. Maar het leidt natuurlijk wel weer tot vernietiging van de besluiten. Dat is heel vervelend, want de zaak gaat wéér terug naar het college en de beroepen blijven doorlopen. Mensen kunnen jaren procederen voordat ze weten waar ze recht op hebben. En bedenk dat je het hebt over mensen die niet vooraan stonden toen de mazzel werd uitgedeeld. Ze zijn kwetsbaar. Je kunt als rechtbank zeggen: nu is het genoeg, u verstrekt hulp in de categorie middel of zwaar. Daarvoor heb je wel informatie nodig, en die heb je onvoldoende als geen onderzoek is gedaan.’

In de Wmo en de Jeugdwet gaat het ook fout met het zogeheten beschikkingsvrij werken door gemeenten. We verlenen wel de prestatie, maar we geven geen besluit. De rechter: ‘En dat mag gewoon niet. Ieder college dat de Algemene wet bestuursrecht erop naslaat, weet dat. Je moet een besluit mededelen in de vorm van een beschikking, in principe schriftelijk en soms per mail. Maar er moet iets staan. Er zijn gemeenten die zeggen: als de burger krijgt wat-ie wil, dan is het goed. Krijgt de burger niet wat-ie wil, dan moet-ie maar om een beschikking vragen. Dat doet afbreuk aan de rechtszekerheid.’ Maar als de gemeente zegt: dat komt voor elkaar, waar maak je je dan druk over? Klein Egelink: ‘Als je iets niet krijgt, dan kun je er ook niets over zeggen. De gemeente behoort domweg de wet uit te voeren. Dat is niet omdat ik graag formalistisch ben, maar omdat het rechtszekerheid geeft. Een gemeentemedewerker moet beschikken. Als hij niet beschikt, dan doet hij zijn werk niet goed.’

Natuurlijk, je hebt de trias politica en de Rechtspraak laat zich voorstaan op haar onafhankelijkheid, maar zou periodiek overleg tussen rechters en gemeentebestuurders dan geen goed idee zijn? Klein Egelink: ‘In het redelijk recente verleden waren er bilaterale contacten met Arnhem en Nijmegen en bespraken we wederzijdse knelpunten. We hadden toen bij de rechtbank Gelderland rechters die daar voorstander van waren. Dat overleg is doodgebloed. Er kwamen meer rechters die vonden dat je dat met het oog op de scheiding der machten niet moest doen.

Ik vind persoonlijk dat het nuttig zou kunnen zijn om de contacten weer op te pakken. Je moet als rechter wel vreselijk uitkijken dat je geen partijstandpunten gaat innemen. Je moet niet met burgers of met gemeenten gaan meeprocederen. Dus niet van: wat ervaren burgers, maar welke kwesties zien wij als rechter. We hebben een aantal jaren geleden trouwens ook heel goed bezochte informatiebijeenkomsten verzorgd in een congrescentrum in Arnhem voor gemeentemedewerkers in het sociaal domein. Die zou je ook weer kunnen organiseren.’

Gebreken

Is dat omdat procesvertegenwoordigers lang niet altijd de sterren van de hemel betogen in de zittingszaal? ‘Met enige voorzichtigheid en terughoudendheid kan ik zeggen dat de kwaliteit van de gemeentemedewerkers die optreden als procesvertegenwoordiger erg wisselt. Dan zie ik een naam boven een dossier, en denk ik: die is goed, of laat ik maar wat extra kritisch zijn.

Dat hangt niet af van de grootte van een gemeente. Je hebt kleinere gemeenten die het goed doen, en je hebt grotere die er weinig van bakken. Binnen gemeenten heb je ook weer procesvertegenwoordigers die het goed doen, en procesvertegenwoordigers die onvoldoende kennis van de wetten en de jurisprudentie hebben. Dat is bij het UWV en de Sociale Verzekeringsbank trouwens net zo.’ Als een procesvertegenwoordiger een ‘mindere dag’ heeft, wat zegt hij dan? ‘Ik zeg niet: “Kun je niet beter een andere baan zoeken?” Dat ligt niet op mijn weg. Ik kan wel zeggen: “Ik zie nogal wat gebreken in de zaak. Ik geef u de gelegenheid om binnen vier weken met nieuwe besluitvorming te komen en het onderzoek beter te laten doen.” Dat doe je in het belang van de burger, én in het belang van het bestuursorgaan dat de kans krijgt om op een fatsoenlijke manier te besluiten.’

Het komt zelden voor, maar Klein Egelink krijgt ook weleens een wethouder over de vloer. ‘De laatste keer was vorig jaar september. Een burger vond dat het college zeer ernstig in gebreke was gebleven bij de uitvoering van de Jeugdwet. Dat zag de gemeente anders, en stuurde twee medewerksters van de afdeling uitvoering naar de rechtbank. Met de wethouder. Heel apart en ik waardeerde het zeer. “Ik draag de eindverantwoordelijkheid”, zei ze. En zo is het ook.

Haar aanwezigheid leidde tot een goed gesprek, dat uiteindelijk uitmondde in de juiste beslissing. Je hebt fouten en fouten. Je kunt de wet willens en wetens niet goed uitvoeren, en je kunt onbedoeld fouten maken. En daar zit een enorm grijs gebied tussen. De uitvoering van de Jeugdwet is in die gemeente nu beter gestroomlijnd en burgers hebben de wethouder in de rechtszaal gezien. We dachten altijd dat de gemeente zich niet voor ons interesseerde, maar dat is niet zo. Het was een breekijzer van jewelste. Bestuurders mogen van mij vaker langskomen in de zittingszaal.’