Sociaal werk is meer dan cijfers

Bij het ontwikkelen van beleid willen (lokale) bestuurders en ambtenaren weten wat hun investeringen teweeg gaan brengen. Anders gezegd: wat de investeringen opleveren voor bijvoorbeeld de gezondheid van mensen, de kwaliteit van samenleven of in economische zin. Dit gebeurt ook bij sociale investeringen, zoals gemeentelijke investeringen in het sociaal werk en subsidies voor de ontwikkeling en implementatie van sociale interventies. In dit essay doen Krijn van Beek, Malissa Meertens en Niels Hermens een oproep om hier beter naar te kijken dan momenteel gebeurt.

Gemeenten en rijk lijken structureel te twijfelen over investeringen in het sociaal werk. In het bijzonder als het gaat om de meer collectieve vormen van het sociaal werk, zoals community building in wijken en ondersteuning van bewonersinitiatieven. Deze twijfel en de nadruk op individuele benaderingen sturen het beleid in een richting die op lange termijn ongunstig kan uitpakken. Een gebrek aan investeringen in sociaal werk leidt namelijk tot aanzienlijke extra kosten, zoals in de ouderenzorg, jeugdzorg, veiligheid, werk en inkomen en maatschappelijke ondersteuning. Door onderwaardering van het sociaal werk wordt het preventieve en verbindende potentieel ervan onvoldoende benut. Met als negatief gevolg: een toename van dure, curatieve zorg.

Een onderzoek van hoogleraar Marcel Canoy naar het belang van buurtcentra illustreert dit. In juni 2025 schrijft Canoy in de Volkskrant over Sociaal Centrum Eijsden, een plek in Eijsden waar vrijwilligers werken onder begeleiding van een zogenoemde krachtenbinder. Deze krachtenbinder is de enige betaalde kracht binnen het centrum en speelt een cruciale rol in het leggen van verbindingen tussen inwoners onderling, tussen inwoners en vrijwilligers en tussen inwoners en zorg professionals.

Canoy toont op basis van een Social Return On Investment-analyse aan dat het werk van deze krachtenbinder een aanzienlijke maatschappelijke waarde heeft. Elke geïnvesteerde euro levert een besparing van zes euro aan zorgkosten op. Een deel van deze besparing komt terecht bij zorgverzekeraars, doordat er minder zorg wordt verleend. Een ander deel bij gemeenten, doordat er minder beroep wordt gedaan op de Wmo 2015.

De werkelijke baten liggen volgens Canoy nog hoger, omdat bijkomende effecten zoals niet op te merken preventie, het welzijn van vrijwilligers, ontlasting van mantelzorgers en minder druk op de arbeidsmarkt niet meegenomen konden worden in de berekening.

Enorm positief

Sociale investeringen kunnen dus enorm positief uitpakken, als je maar goed kijkt. Maar dan nog is het lastig alle effecten precies vast te leggen, zoals we dat ook zagen in het onderzoek naar het Sociaal Centrum Eijsden. Canoy wijst wel de weg hoe het beter kan. Op veel plaatsen formuleren inkopers Key Performance Indicators (KPI’s), vereisen zij effectmetingen van sociaal werkorganisaties en proberen aanbieders hun resultaten te kwantificeren.

Dit resulteert echter vrijwel altijd in een beperkt aantal meetbare aspecten op de korte termijn, met een smalle focus en een enkelvoudig effect. Denk bijvoorbeeld aan deelnemersaantallen, aantallen activiteiten in wijken, focus op cijfers over fysieke gezondheid, aantal overlastmeldingen in een buurt, enzovoort. Wanneer gemeenten cijfers om dit type resultaten vragen, leidt dit er op veel plekken ook toe dat het sociaal werk zelf zich noodgedwongen ook op smalle kortetermijneffecten concentreert. Dan laat niet alleen de meting minder impact zien dan er in werkelijkheid is, maar bestaat ook het risico dat de daadwerkelijke impact voor inwoners en samenleving lager uitvalt dan mogelijk en gewenst is. Dit is precies waarom verandering nodig is in hoe sociale investeringen worden beoordeeld. Breder, met oog voor de impact op de lange termijn, onverwachte impact en met erkenning van waarde die niet altijd in cijfers is uit te drukken.

Er zijn drie redenen waarom breed kijken naar de impact van sociale investeringen nodig is. Ten eerste is de impact veelomvattend en domeinoverstijgend. Wanneer sociale verbindingen verbeteren, heeft dat invloed op uiteenlopende aspecten van het leven, verspreid over verschillende beleidsdomeinen. Een gezin kan na begeleiding van professionals uit een buurtteam beter functioneren, met als gevolg dat ook de kinderen in het gezin zich positiever ontwikkelen. Ook als de vooraf gestelde doelstelling – bijvoorbeeld het verbeteren van schoolprestaties – niet binnen de vooraf bepaalde termijn zichtbaar is. Het is dus goed mogelijk dat de impact van een sociale investering terechtkomt op andere terreinen dan vooraf werd bedacht.

Ten tweede is breed kijken naar de impact van sociale investeringen nodig vanwege de tijdsduur van de impact. Wanneer ouders onderling spanningen ervaren en dankzij de inzet van een sociaal werker en hulp van hun familie, vrienden en buurtbewoners in staat zijn om een stabiele en veilige omgeving voor hun kinderen te creëren, kan dat op de lange termijn grote positieve gevolgen hebben. Voor kinderen die opgroeien in een stabiele en veilige omgeving, is de kans kleiner dat zij later een beroep doen op ggz of andere vormen van hulpverlening, dan voor kinderen die opgroeien in een onveilige situatie. Maar wie herkent jaren later nog dat deze positieve impact mede te danken is aan de sociaal werker die de ouders tips gaf en motiveerde om hulp te vragen bij familie en vrienden?

Kansengelijkheid

Breed kijken is ten derde nodig vanwege de ongrijpbaarheid van de impact van sociale investeringen. De sociaal werker creëert en versterkt sociale netwerken, maar het blijft lastig om met zekerheid te zeggen of die verbindingen niet ook zonder het sociaal werk zouden zijn ontstaan. Naast het bevorderen van sociale verbindingen, ondersteunen sociaal werkers mensen bij zaken als grip krijgen op hun leven en bestaanszekerheid. Ook zetten zij zich in voor het bevorderen van kansengelijkheid. Het is behoorlijk complex om de impact hiervan via kwantitatieve methoden overtuigend aan te tonen. Een alternatief is dus nodig, waarbij gemeenten en aanbieders van het sociaal werk samen slimmer kijken naar de impact van sociale investeringen. Onder slimmer kijken naar de impact van sociaal werk verstaan wij meerdere dingen.

Niet alleen de vraag of die impact er is, maar ook hoe die wordt bereikt, hoe deze zichtbaar en meetbaar kan worden gemaakt en het gesprek dat beleidsmakers en uitvoerders hierover met elkaar voeren. Wij vroegen ons af wat er nodig is om het gesprek tussen gemeenten en sociaal werkorganisaties over verantwoording en impact slimmer te maken. Om hier een eerste stap in te zetten, organiseerden we twee groepsgesprekken met vertegenwoordigers van de Werkplaatsen Sociaal Domein, sociaal werkorganisaties en gemeenten. Dit leverde in ieder geval één belangrijk aanknopingspunt op: maak gebruik van ander type data dan momenteel vooral gebeurt.

Het type informatie dat veel gemeenten opvragen bij sociaal werkorganisaties sluit niet aan bij de impact die sociale investeringen teweeg kunnen brengen. Veel gemeenten vragen hoofdzakelijk om cijfers over zaken als deelnemersaantallen, beantwoorde hulpvragen, zelfredzaamheidscores van cliënten en succesvolle uitstroom. Met dit soort cijfers blijft een groot deel van de impact van sociale investeringen onzichtbaar. Om de werkelijke impact van sociale investeringen te zien, is een bredere blik noodzakelijk. Dat betekent: zowel kwantitatieve als kwalitatieve gegevens verzamelen uit een breed palet aan bronnen. Het vraagt om een combinatie van uitkomstdata en verhalen die het verband zichtbaar maken tussen de interventie en de beoogde resultaten. Tegelijkertijd moeten we accepteren dat het uiteindelijke effect soms onzichtbaar blijft.

Werkdruk

Het gesprek over de impact van sociaal werk is soms ook een kwestie van vertrouwen. We moeten oppassen dat er niet nog meer verantwoordingsstappen worden toegevoegd aan de toch al hoge werkdruk van sociaal werkers. Ook dat is onderdeel van slim kijken naar de impact van sociaal werk. Soms hoeft er ook geen nieuw onderzoek gedaan te worden. Er is immers al behoorlijk wat onderzoek gedaan naar de impact van sociaal werk, waaruit blijkt dat het een zinvolle investering is. We betogen hier dat het goed is om op zoek te gaan naar een vorm van verantwoording die recht doet aan de praktijk en aansluit bij de behoefte van gemeenten om goed zicht te krijgen op wat hun sociale investeringen daadwerkelijk teweegbrengen. Dit vraagt om onderzoek dat niet te lokaal blijft, maar ook niet te abstract of op een te hoog abstractieniveau plaatsvindt. Wij pleiten voor drie veranderingen in de verantwoordingslogica rondom sociale investeringen.

Ten eerste: er is experimenteerruimte nodig om cijfers en verhalen te combineren, om te onderzoeken hoe kwantitatieve en kwalitatieve gegevens kunnen worden verzameld en gecombineerd, zodat ze inzicht geven in de impact van sociale investeringen. Verhalen maken vaak inzichtelijk welke onverwachte impact sociale investeringen hebben in andere domeinen. Beleidsmakers en uitvoerders moeten samen de ruimte krijgen om dit vorm te geven.

Ten tweede: bij een slimmere kijk op impact van het sociaal werk is het nodig dat gemeenten van sociale investeringen accepteren dat deze impact niet altijd en meteen zichtbaar is, en zeker niet in kwantitatieve termen. Ook vraagt het van gemeenten om zich bij sociale investeringen niet blind te staren op het doel dat zij er zelf mee voor ogen hadden. Juist de onverwachte impact kan voor inwoners (en samenleving) immers van grote betekenis zijn.

En ten derde: een slimmere kijk op impact vraagt ook iets van de uitvoerders van het sociaal werk. Het is hun taak om de bredere maatschappelijke en lange-termijn-impact van hun werk explicieter onder woorden te brengen. Denk hierbij aan bijdragen aan de kwaliteit van samenleven, maar ook aan het voorkomen van zorgkosten en andere maatschappelijke uitgaven.

Afwijken

Kortom, het is tijd om de impact van sociaal werk niet langer te reduceren tot alleen cijfers. Als we echt willen weten wat sociale investeringen betekenen voor mensen en gemeenschappen, moeten we durven afwijken van de gebaande paden. Dat vraagt om lef van gemeenten, visie van uitvoerders, en ruimte voor samenwerking tussen gemeenten en uitvoerders. Met deze slimmere kijk op investeren in het sociaal domein kunnen we eindelijk ontdekken hoe we het samenleven een stuk leuker maken en bovendien aantonen hoe het sociaal werk bijdraagt aan het oplossen van problemen op vele beleidsterreinen. Alleen dan doen we recht aan de volle breedte van de maatschappelijke waarde van het sociaal werk.