Vlaamse gemeenten mogen veel meer belasting heffen

Het debat over verruiming van het lokale belastinggebied vlamt van tijd tot tijd weer op. Binnenlands Bestuur keek hoe de Belgen het aanpakken. Daar mogen gemeenten belastingen heffen bijna alles, van duivenhokken tot zendmasten en luxepaarden.

Anders dan in Nederland, mogen de gemeenten in België zelf lokale belastingen verzinnen. De hoofdregel luidt: alles mag, tenzij het uitdrukkelijk niet mag. Bijvoorbeeld omdat het botst met een hogere rechtsregel. Zo betalen eigenaren van masten en pylonen met een hoogte van minimaal 15 meter in Harelbeke sinds 2026 jaarlijks 3.000 euro belasting, als de bouwsels zichtbaar zijn vanaf de openbare weg. Een behoorlijk bedrag, maar het naburige Kortrijk overtoept buurgemeente Harel­beke als het om het belasten van paal- en mastenbezit gaat. In Kortrijk moeten eigenaren van masten of pylonen vanaf dit aanslagjaar jaarlijks 5.000 euro aftikken, jaarlijks te indexeren. In Lanaken gaf de gemeenteraad goedkeuring aan verdubbeling van de mastbelasting: die gaat jaarlijks van 2.500 naar 5.000 euro.

Pestbelasting

‘Pestbelasting’ smalen de Belgen over heffingen die ze als onredelijk, geboren uit jaloezie of puur symbolisch ervaren. Gemeenten winden geen doekjes om hun motieven: geld bij elkaar schrapen. Kan ook niet anders. Volgens de wet moet opbrengst het hoofddoel zijn van lokale belastingen, legt promoverend fiscalist Anneke Monsma uit. Zij was lange tijd verbonden aan het Studiecentrum voor Belastingen van Lokale overheden van de Erasmus Universiteit (ESBL) en werkte van daaruit mee aan vergelijkende internationale studies naar lokale belastingen en retributies.

Nederland kent in verhouding tot andere Europese landen een laag percentage lokale belastinginkomsten ten opzichte van rijksbelastinginkomsten. ‘Er is in diverse onderzoeksrapporten en door diverse instanties uitgesproken dat zij meer lokale fiscale autonomie zien zitten, omdat dat goed zou zijn voor versterking van de lokale democratie en de economische ontwikkeling’ zegt Monsma. ‘Als argument wordt ook de allocatie genoemd; dat de gemeenteraad afweegt welke voorzieningen ze aanbieden tegen welk fiscaal offer van hun inwoners. Daarbij zou je meer kunnen aansluiten bij lokale omstandigheden en behoeften.’

Melkkoe

Lokale heffingen dienen in België niet uitsluitend als financieel melkkoetje, maar vaak tegelijk een beleidsdoel. Belastingtarieven en -vrijstellingen kunnen worden ingezet als wortel of als stok. Zo worden minder wenselijk geachte activiteiten door sommige gemeenten fiscaal geknipt en geschoren: slijterijen, tabakszaken, bordelen, wedkantoren, duivenhokken. Leegstand en verkrotting kunnen fiscaal zwaar belast worden. In sommige gemeenten moeten uitingen van een luxeleven het ontgelden. Daar doen eigenaren van privézwembaden of tennisbanen indirect een extra duit in de gemeentekas, of eigenaren van luxepaarden.

Een van de oudste lokale bedrijfsbelastingen in België is die op drijfkracht van motoren. Ooit ingevoerd om handarbeid te beschermen tegen mechanisatie. Deze belasting is wat op z’n retour. Anders is dat bij ‘slangbelasting’. Niet op het houden van reptielen, maar op tankstations, waar uitbaters jaarlijks een vast bedrag per pomp betalen. Die heffing is nog springlevend. Pas nog, in Zelzate, werd die ingevoerd om de aanpak van overlast van Nederlands tanktoerisme te bekostigen.

Bijvangst

Fiscale autonomie mag in België niet puur worden gebruikt om ruimtelijke en maatschappelijke doelen na te streven. Hoogstens als bijvangst. Beleidsmatige gedragssturing mag evenmin ontaarden in verkapte boetes of feitelijke verboden. ‘Dat je daarnaast nog een nevendoel hebt, bijvoorbeeld verduurzaming, allá’, zegt Monsma.

Het staat Belgische gemeenten vrij om elke belasting te heffen die zij nuttig achten, zegt ze. De lokale autonomie strekt tot waar een heffing strijdig is met de grondwet, federale wetten of regionale decreten of een andere rechtsregel. Zo mag de gemeente niet heffen over iets dat een andere overheidslaag al belast.

Dat gebeurde in het Belgische onder andere met een belasting op schotelantennes in sommige gemeenten. ‘Eenmaal aangevochten bij de rechter bleek dat dit in strijd was met een Europees recht op het ontvangen van tv-uitzendingen’, herinnert Monsma zich. Dit voorbeeld illustreert dat een ruimer eigen belastingbevoegdheid ook in België niet absoluut en onbegrensd is. ‘Je kunt in een open stelsel allerlei belastingen verzinnen, maar je moet afwachten of die standhouden als ze aangevochten worden, en of ze uiteindelijk in overeenstemming met hogere regelgeving zijn’, nuanceert ze.

Te verwachten valt dat Vlaamse gemeenten de komende jaren op jacht naar middelen met veel creativiteit speuren naar extra lokale belastingen, of al bestaande verhogen. En de Belgen hebben er al veel vergeleken met Nederland: 130 telde het ESBL er in 2013. Tegen twaalf in Nederland. Gemeenten slaan daar hun inwoners rechtstreeks aan voor 10 procent van hun uitgaven, schrijven Donders en De Kam. Dat percentage zegt niet alles: ‘Zelfs een respectabele omvang van het eigen belastingdomein en een behoorlijke dosis belastingautonomie staan niet automatisch garant voor veel beleidsvrijheid. Die wordt soms begrensd, doordat hogere bestuurslagen dwingend kunnen voorschrijven hoe lokale overheden (een deel van) de opbrengst van hun eigen belastingen moeten besteden.’

Keuzevrijheid

Meer mogelijkheden om lokaal belasting te heffen zijn de ogen van Monsma in sommige opzichten ook in de Nederlandse context verdedigbaar. ‘Wat meer keuzevrijheid zou goed zijn, om meer opbrengsten te genereren voor gestegen kosten.’ Gemeenten komen nu naar eigen zeggen niet uit met de uitkeringen die ze krijgen. ‘Een bepaalde en voorspelbare belastingopbrengst is gewoon noodzaak. In dat opzicht lijkt een open stelsel misschien aantrekkelijk, want een heffing valt snel te bedenken. In Nederland moet de wetgever eerst de wet aanpassen. Dat duurt jaren.’

Zij ziet nog wel fiscale knoppen om lokaal aan te draaien. Gemeenten kunnen bijvoorbeeld een hoger tarief voor de rioolheffing invoeren voor woningen met een volledig betegelde tuin. ‘Slecht voor het milieu en dit zorgt voor veel meer rioleringskosten.’ Ook afvalinzameling is een dienstverlening die zich leent voor verschil maken. ‘Gemeenten hanteren andere tarieven voor het soort afval dat wordt aangeboden. Sommige gemeenten zamelen omgekeerd in. Het rest­afval halen ze niet op, maar groen afval, papier en plastic aan de deur. Het restafval wordt elders aangeboden, of in een container gegooid. Inwoners betalen per keer dat ze daar gebruik van maken.’

Dit is een ingekort versie. Lees het hele artikel in Binnenlands Bestuur 19 (inlog).