Bijna een jaar is Ivar Nijhuis directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD). Als hoofdvoorlichter van het algemene regeringsbeleid kiest hij voor een bredere rol: minder naast de minister-president, en meer op het snijvlak van communicatie, technologie en publieke waarden.
‘Weeg beter af op welke sociale media je aanwezig bent’
Bereik blijft belangrijk, maar niet ten koste van alles, stelt RVD-baas Ivar Nijhuis.
Snelle veranderingen
Den Haag loopt als een rode draad door het leven van Ivar Nijhuis. Het is de stad waar hij opgroeide en waar zijn loopbaan hem steeds weer terugbracht. Sinds vorig jaar mei werkt hij er als directeur-generaal van de RVD. Hij werd er verrast door de snelle veranderingen in de communicatie van de overheid.
Nijhuis: ‘Er is echt een enorme versnelling geweest: op het gebied van beeldgebruik en sociale media, maar ook in het sentiment. Toen ik wegging, was net de eerste coronagolf achter de rug. Mensen waren nog vol vertrouwen en wilden de schouders eronder zetten. Toen de tweede golf kwam, is dat gekanteld. Het vertrouwen in de overheid kwam op een all-time low en het wantrouwen onder delen van de samenleving is nooit verdwenen. Dat heeft de vraag wat overheidscommunicatie moet zijn urgent gemaakt.’
Afhankelijk van Big Tech
Wat moet overheidscommunicatie dan zijn?
‘Overheidscommunicatie moet begrijpelijk, toegankelijk en betrouwbaar zijn. Op die eerste twee punten zijn we al heel lang bezig en is veel gebeurd. Maar het punt dat voor mij nu de meeste nadruk heeft, is betrouwbaarheid. Daarvoor zijn we steeds afhankelijker geworden van anderen. En dat baart me zorgen. Als je ziet wat de invloed is van Big Tech, van platforms, van de zeggenschap die zij hebben over wat mensen wel en niet zien, dan is dat voor mij echt een kernpunt geworden. Als mensen geen betrouwbare informatie meer krijgen over wat de overheid doet en waar de overheid mee bezig is, dan ondermijnt dat uiteindelijk het bestel dat we met elkaar hebben.’
Voor betrouwbaarheid zijn we steeds afhankelijker geworden van anderen. Dat baart me zorgen.
Ivar Nijhuis
AI-antwoorden
Waar staat die betrouwbaarheid concreet onder druk?
‘AI is voor mij een heel sprekend voorbeeld. Rijksoverheid.nl is een van onze belangrijkste kanalen. Vroeger was het simpel: je wilde iets weten, je ging naar Google, tikte je vraag in en werd keurig geleid naar de juiste pagina op rijksoverheid.nl. Als je nu een vraag stelt, krijg je eerst een door AI gegenereerd antwoord van Google. Je hoopt dan dat dat antwoord gebaseerd is op rijksoverheid.nl, maar dat is lang niet altijd het geval.’
Andere sites komen eerder naar boven?
‘Nou, dat niet alleen, het is zorgelijker. We hebben hier eens de vraag ingevoerd: wat moet er in een noodpakket? Dan krijg je een vrij uitgebreid antwoord terug, wat op zichzelf nog niet eens zo slecht was. Maar toen we gingen kijken naar de bronnen, bleken vier van de vijf genoemde rijksoverheidspagina’s helemaal niet te bestaan. Die zijn gewoon gefabuleerd. De andere bron was een site voor preppers, van een bedrijf dat producten voor noodpakketten verkoopt en daar ook flink mee adverteert. Dan begin ik me dus echt zorgen te maken. Want mensen nemen vaak genoegen met dat AI-antwoord. Ik doe dat zelf eerlijk gezegd ook best vaak. En ondertussen zien wij de bereikcijfers van rijksoverheid.nl teruglopen. Die zijn met ruim 30 procent gedaald.’
Rijksoverheid.nl is niet meer vanzelfsprekend een plek waar mensen naartoe gaan.
Ivar Nijhuis
Geweigerde overheidscampagnes
Wat kunt u daar als overheid tegenover zetten?
‘In elk geval zorgen dat onze bronnen zo goed mogelijk gevonden worden. Rijksoverheid.nl is niet meer vanzelfsprekend een plek waar mensen naartoe gaan. Daar zullen we echt meer in moeten investeren. We doen dat al met generative engine optimization om te zorgen dat onze eigen sites beter vindbaar zijn. Daarnaast moeten onze eigen kanalen gewoon goed zijn en moeten mensen weten dat ze daar terechtkunnen voor betrouwbare informatie. Misschien moeten we daar ook wel veel actiever in worden, maar daarvoor zijn we ook afhankelijk van de platforms zelf.’
Zijn die daarop aanspreekbaar?
‘We hebben wel gesprekken gevoerd met Meta, al ging dat niet zozeer over AI, maar over betaalde campagnes van de overheid. Op een gegeven moment besloot Meta dat veel overheidscommunicatie onder politieke communicatie viel. Het gevolg was dat allerlei campagnes geweigerd werden. Daar werd ik ongemakkelijk van, omdat Big Tech dan in feite gaat bepalen welke campagnes je als overheid wel en niet mag voeren.’
Campagnes rond opkomstbevordering voor de Tweede Kamerverkiezingen zijn geweigerd, en campagnes rond discriminatie ook.
Ivar Nijhuis
Wat was het antwoord van Meta?
‘Meta verwees in die gesprekken vooral naar Europese regelgeving over politieke reclame, die zij onduidelijk vinden. Ze hebben besloten om geen politieke communicatie toe te staan, waaronder ook overheidsinformatie. In de praktijk valt het nu iets minder streng uit dan aanvankelijk leek en sommige van onze campagnes worden weer toegelaten. Maar campagnes rond opkomstbevordering voor de Tweede Kamerverkiezingen zijn geweigerd, en campagnes rond discriminatie ook. Dat zijn geen onbelangrijke zaken.’
Alternatief voor X
Verandert dat ook uw kijk op welke middelen en kanalen de overheid inzet voor communicatie?
‘Ja, want we zitten in een lastige spagaat. Het is onze taak om begrijpelijke, toegankelijke en betrouwbare informatie bij zo veel mogelijk mensen te krijgen, maar dat bereik krijg je niet zonder gebruik te maken van die platforms. Toch denk ik dat bereik niet meer het enige argument kan zijn. Met alles wat we weten over Big Tech, over betrouwbaarheid, privacy, de werking van algoritmes, moeten ook andere publieke waarden worden meegewogen. Bereik blijft natuurlijk belangrijk, maar niet meer ten koste van alles. Je moet breder en zorgvuldiger afwegen op welke kanalen je aanwezig wilt zijn.’
Is er eigenlijk een alternatief voor die sociale media?
‘Nog niet, maar we zijn bezig met social.overheid.nl, een plek waar mensen kunnen checken wat de overheid precies heeft gezegd, los van de grote platforms. Sommige mensen willen wel weten wat de minister-president zegt, maar willen niet op X zitten. Dan moet er dus een andere plek zijn waar ze die informatie kunnen vinden, rechtstreeks bij de bron. Hoe dat er precies uit gaat zien, is nog onderwerp van gesprek. Maar het belang is helder: er moet naast sociale media als Facebook of X een kanaal zijn waar ze het kunnen checken.’
Dit is een ingekorte versie. Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur 7 (inlog)
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.