Vijf jaar DiZa: streven naar grip op digitale samenleving

De vaste Kamercommissie Digitale Zaken (DiZa) bestaat vijf jaar. Reden voor Stichting iPoort om drie maal een panel van zes betrokkenen uit te nodigen in Nieuwspoort in Den Haag om te reflecteren op verleden, heden en toekomst van digitale zaken.

Verleden: zoeken naar de juiste woorden

Nog in 2018 kon het gebeuren dat een Tweede Kamerlid een vraag stelde over een discriminerend algoritme en van de verantwoordelijk bewindspersoon te horen kreeg: ‘Dat weet ik niet, ik ben maar een simpele alfa.’ Het Kamerlid in kwestie was Kees Verhoeven (D66), zijn voormalig medewerker was Marijn van Vliet (tegenwoordig directeur van stichting Digitale Infrastructuur Nederland). Beiden nemen deel aan het panel over het verleden van de commissie DiZa. In de begindagen was het zoeken naar de juiste taal om zowel de bestuurder als de nerd als de burger bij de les te houden. Belangrijk, want de commissie is er om het gesprek op het goede niveau te voeren, zodat politici de hoofd- van de bijzaken kunnen onderscheiden, merkt Liesbeth Holterman van Cyberveilig Nederland op.

Hoewel het in het begin soms zoeken was naar de juiste woorden, was het doel van de commissie duidelijk. Voormalig DiZa-lid Hawre Rahimi (VVD) brengt in herinnering hoe een btw-verlaging op groente en fruit destijds niet kon worden doorgevoerd doordat de systemen van de Belastingdienst die verandering niet aankonden. Meer kennis en doorzettingsmacht op één plek zou dergelijke ict-problemen moeten voorkomen en de grip op de digitale samenleving moeten versterken. Qua kennisopbouw is er veel winst geboekt, maar we zijn nog niet waar we moeten zijn, concludeert het panel. In de woorden van Verhoeven: ‘De commissie moet niet langer een verbindende brug zijn, maar de auto die de snelheid en de richting bepaalt.’

Heden: zoeken naar stapeltjes geld

Sindsdien is de emotie in het debat geslopen, vooral als het gaat om digitale autonomie. Een enkele keer gaat dat ten koste van de technische feiten, zoals in het DigiD-debat, maar daar staat tegenover dat het onderwerp wél onder de aandacht van het kabinet wordt gebracht. En dat levert misschien weer geld op.

Het gebrek aan middelen voor digitale zaken is een terugkerend element in de discussie. Voormalig staatssecretaris Digitalisering Zsolt Szabó (indertijd namens de PVV) zag zijn glorieuze moment in het water vallen toen het kabinet-Schoof viel, drie dagen voordat de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) in Nieuwspoort zou worden gepresenteerd. Daarna had hij een half jaar willen inbouwen om ‘stapeltjes geld’ te vinden bij de departementen, zbo’s en decentrale overheden om de financieringsagenda van de NDS veilig te stellen, vertelt hij.

De NDS bleef - in minimale vorm - overeind, met dank aan een brief van de medeoverheden, die hun handtekening al hadden gezet en wilden weten waar die van het Rijk bleef, memoreert Mark Vermeer, directeur Digitale Overheid bij BZK. Ook volgens de marktpartijen kan de NDS beter vroeger dan later worden uitgevoerd. De vertegenwoordigers van de markt benadrukken dat ze het gebruik van standaarden missen. Tristan Koch van Centric verwoordt het zo: ‘Wij willen naast Rijkswaterstaat een Rijksdatastaat.’

Uit de zaal komt een vraag die volgens prominent DiZa-lid Barbara Kathmann (PRO) de vinger op de zere plek legt: ‘Heeft DiZa zicht op de uitgaven aan digitalisering en wat er aan digitaliseringsthema’s langkomst in andere commissies?’ Het antwoord is nee, ook na vijf jaar niet. ‘We willen toewerken naar een eigen begroting, maar dat krijgen we maar niet voor elkaar’, zegt Kathmann. Het inzicht neemt wel toe. En waar andere commissies in AI nogal eens een toverstokje zien voor alles wat er krom is in de wereld, hamert Kathmann erop dat we als samenleving iets te zeggen hebben over hoe we AI willen vormgeven. Ze maakt bekend dat DiZa bezig is om een kennisagenda AI en data op te starten voor gehele Tweede Kamer, die ook ambtenaren in staat moet stellen om bij te leren. 

Dat digitalisering emotie oproept, blijkt uit de vragen uit de zaal, die uiteenlopen van ‘waarom moeten we nog standaardiseren als AI dat voor ons kan doen?’ tot ‘hoe houden we regie als we de markt op het podium zetten?’ en ‘hoe zorgen we dat gebruikers worden meegenomen in digitale ontwikkelingen?’ Het blijkt eveneens uit de zorgen van Kathmann over de digitale component in de recente verkiezingswinst van de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) in de deelstaat Saksen-Anhalt. ‘Het is gestoord dat we zo blind zijn voor de digitale wereld.’ En dan bedoelt ze met 'we' de politici en journalisten die níet op deze maandagmiddag 7 september in Nieuwspoort zitten. 

Toekomst: regie op enorme opgaven

Technologie is weliswaar niet neutraal, maar het is wel een relatief apolitiek onderwerp en dat is een voordeel. Het agenderen van onderwerpen lukt de commissie DiZa wel, maar het tot Chefsache maken is nog altijd geen gewonnen race, ook niet binnen de politieke partijen. ‘Alleen als het gaat over nationale veiligheid, dan krijg je het op tafel gepraat’, zegt Kathmann. 

Raymond Knops (CDA), voormalig staatssecretaris van BZK, herinnert zich dat er zijn tijd drie ministeries ‘door een rietje’ naar het onderwerp keken en benadrukt dat er al grote stappen zijn gezet. Knops is één van de zes mannen die zich in het laatste panel mogen buigen over de toekomstige agenda van de commissie DiZa. Wat moet er over vijf jaar zijn gebeurd? Tegen die tijd is de rest van de Tweede Kamer zich er hopelijk ook van bewust dat dit eigenlijk de belangrijkste commissie is, aldus Stijn Grove van de Dutch Datacenter Association (DDA). Knops wenst de commissie durf en experimenteerdrift toe. Wouter Bronsgeest, van de beroepsorganisatie van informatieprofessionals KNVI, pleit voor pragmatisme en het betrekken van professionals om te komen tot oplossingen.

Michiel Boots, directeur-generaal Economie en Digitalisering bij EZK, ziet een ‘enorme rol’ voor DiZa bij de adoptie van nieuwe technologieën en om ervoor te zorgen dat alle technologie door de samenleving wordt gedragen. Dé uitdaging voor de middellange termijn is volgens Boots onze digitale afhankelijkheid, die, in combinatie met de snelheid van technologische ontwikkelingen, leidt tot kwetsbaarheid van burger tot rijk. ‘Potentieel kan dit ons sterker en welvarender maken als Europa, maar het is een enorme opgave. En vrijwel niemand is onbekommerd over AI.’

Dat de opgaven enorm zijn, blijkt uit de bijdragen uit de zaal. Wie voelt zich financieel verantwoordelijk om de kinderen van nu en met name de meisjes digitaal vaardig te maken? Wat te doen nu de instroom in ict-opleidingen daalt? Hoe kan Nederland verduurzamen en aan de vraag naar nieuwe datacenters voldoen? Waarom wordt het debat over de rapport van Draghi en Wennink niet in de commissie DiZa gevoerd, maar elders?

Gepensioneerd regeringscommissaris voor de informatiehuishouding Arre Zuurmond vraagt zich in zijn slotwoord af of we hier wel de goede discussie voeren. Wat hem betreft mogen alle praktische kwesties worden overgeheveld naar de ambtenarij. ‘De echte vraag is politiek. Wat voor samenleving willen we zijn over twintig jaar en wat voor overheid hebben we daarvoor nodig? Digitalisering is de wereld zo radicaal aan het veranderen, dat we moeten transformeren naar een fundamenteel andere overheid.’

Dit artikel verscheen ook bij iBestuur.