Tussen 2025 en 2027 organiseert het Rathenau Instituut burgerdialogen over de digitale toekomst. Projectleider Willemine Willems maakt de tussentijdse balans op. Hoe staan Nederlanders tegenover de nieuwste digitale ontwikkelingen? ‘Er is veel ongemak en weerstand.’
Burgerdialogen tonen ongemak over digitale toekomst
Voor beleidsmakers en bestuurders is het zaak om de zorgen van inwoners serieus te nemen, stelt het Rathenau Instituut.
Brede waaier ophalen
Het idee van een burgerberaad is eigenlijk dat allerlei burgers door middel van consensus tot een product komen, bijvoorbeeld een wetsvoorstel of een advies aan de regering. Het Rathenau Instituut doet het met het dialoogprogramma Digitale toekomst bewust anders. ‘Wij proberen een brede waaier op te halen van hoe mensen de ontwikkelingen rond dit thema begrijpen’, zegt senior onderzoeker Willemine Willems, die het programma leidt.
Wat leveren de burgerdialogen dan precies op? Volgens Willems is het voeren van de gesprekken sowieso heel waardevol. ‘Je krijgt een goed beeld van wat mensen belangrijk vinden en waar de zorgen en kansen liggen. Omdat je lang met elkaar in gesprek bent, ga je de diepte in. Dat kun je met bijvoorbeeld het uitsturen van enquêtes nooit bereiken.’ Daarnaast merkt ze dat er best wat consensus bestaat over de zorgen rondom de digitale toekomst. Het Rathenau Instituut zet zich ervoor in dat dit geluid in Den Haag wordt gehoord.
Sociale relaties onder druk
Het dialoogprogramma bestaat uit drie delen, waarvan het eerste deel, over digitale technologie en sociale relaties, inmiddels is afgerond. Het rapport Hoeveel pixels is een knuffel? beschrijft de uitkomsten. Een belangrijke conclusie is dat mensen zich zorgen maken over hoe digitalisering sociale relaties verandert. Uit het rapport: Deelnemers hebben het gevoel dat intieme relaties tussen mensen en machines de voorwaarden aantasten waaronder we mens kunnen zijn. Het risico bestaat dat opkomende digitale technologie die sociaal contact belooft, ongemerkt onze sociale interacties uitholt, en zo ons vermogen tot menswaardig samen leven onder druk zet.
Als je als een middag met een dwarsdoorsnede van Nederland in gesprek gaat, kom je veel ongemak en weerstand tegen over een toekomst waarin AI een grote rol speelt in sociale relaties, zo blijkt. Dat contrasteert nogal met politiek en beleid, waar het vaak gaat over AI als probleemoplosser. Pure techoptimisten komt Willems tijdens de burgerdialogen zelden tegen, mensen die hun zorgen uiten des te meer.
De zorgen gaan over het verlies van sociale vaardigheden en het verdwijnen van sociale cohesie, heel belangrijk om een gelukkig en gezond leven te leiden
Willemine Willems, Rathenau Instituut
‘Die zorgen gaan over het verlies van sociale vaardigheden en het verdwijnen van sociale cohesie, heel belangrijk om een gelukkig en gezond leven te leiden’, zegt ze. ‘Voor veel mensen is het een fundamenteel principe dat ze voor bepaalde zaken contact met een mens willen hebben, niet met AI. Dat is gek, want tegelijkertijd groeit het gebruik van sociale bots enorm. Mensen willen het niet, maar doen het wel, want praten met een bot kan je eenzaamheid voor een middagje wegnemen. Dat is een verdrietige conclusie.’
Workshop voor beleidsmakers
Mede omdat een rapport makkelijk verdwijnt in een la, organiseert het Rathenau Instituut verschillende activiteiten om het het onderwerp te agenderen bij beleidsmakers en politici. Zo vindt er binnenkort een workshop plaats met ambtenaren van meerdere departementen over de uitkomsten van dit deelonderzoek. ‘Beleidsmakers die zich bezighouden met digitalisering zien het niet per se als hun taak om sociale cohesie te bevorderen’, zegt Willems. ‘Maar we hebben ook ooit nagedacht over hoe we steden inrichten, waar we pleintjes plaatsen en of we wel of niet de spoorlijn midden door het centrum trekken. We spenderen zoveel tijd online dat er genoeg reden is om te bedenken hoe we willen dat de online wereld eruit ziet. Hoe kunnen we deze transitie doorlopen op een manier die ons sociaal weefsel niet nog meer aantast?’ Ze hoopt dat de bijeenkomst beleidsmakers aanzet om het onderwerp gezamenlijk op te pakken.
We spenderen zoveel tijd online dat er genoeg reden is om te bedenken hoe we willen dat de online wereld eruit ziet.
Niet nóg meer praten met gelijkgestemden
Over het tweede thema van het dialoogprogramma, digitalisering en democratische samenleving, zijn de dialogen inmiddels ook gevoerd. Ze buigt zich momenteel over de resultaten en ziet daarin veel overlap met het eerste thema. De richting die de democratie onder invloed van digitalisering beweegt, bevalt veel mensen maar matig. Zo legden de gespreksleiders deelnemers de vraag voor wat ze zouden vinden van een app waarmee je gelijkgestemden vindt, die zich druk maken over dezelfde politieke kwesties als jij. ‘Ze vonden het moeilijk om daar de waarde van in te zien. Veel mensen merken op dat dit al te veel gebeurt. Van links tot rechts leeft het gevoel dat we juist meer mensen moeten spreken die ánders denken.’
Praten over schrikbeelden gaat vrijwel iedereen goed af.
Het ingewikkelde deel van het dialoogprogramma is praten over hoe het anders en beter kan. Praten over schrikbeelden gaat vrijwel iedereen goed af, vertelt Willems. Het idee leeft sterk dat de techtrein toch wel doordendert. ‘De deelnemers hebben meestal niet het gevoel dat ze iets kunnen doen wat het anders zou maken.’
Heel veel toekomst
Deelnemers kregen de opdracht met elkaar te bedenken wat hun grootste zorg is over een aspect van democratie en digitalisering. Vervolgens werd ze gevraagd om een persona te creëren voor wie dit heel vervelend is en ten slotte te bedenken wat er kan worden gedaan om dit in goede banen te leiden. Willems vertelt: ‘Vaak komen ze dan met een jongere van 15 of 16 die te veel op de smartphone zit en daardoor niet meer zelf nadenkt. Daar maken mensen zich veel zorgen over.’
Dingen zijn alleen onvermijdelijk als we nu al bedenken dat het niet lukt en dat we niks te bepalen hebben.
Moeilijker vinden deelnemers het om dicht bij zichzelf te blijven en te bedenken wat de ontwikkelingen betekenen voor henzelf. ‘We zijn nog steeds aan het zoeken: hoe kun je mensen helpen om na te denken over het idee dat de toekomst divers is?’ zegt Willems. ‘We hebben niet één toekomst waar we op af stevenen. We hebben eigenlijk heel veel toekomst, we zijn met elkaar en er zijn instituties. Dingen zijn alleen onvermijdelijk als we nu al bedenken dat het niet lukt en dat we niks te bepalen hebben.’ Ze heeft het in dit verband over ‘toekomstgeletterdheid’, een begrip van futurist Loes Damhof, dat slaat op het vermogen om over mogelijke toekomsten na te denken en te bedenken hoe een positief toekomstbeeld eruitziet. ‘Ik vind dat zelf ook lastig. Je hebt er veel verbeelding voor nodig.’
Dit artikel verschijnt ook op iBestuur.
Digitalisering en de leefomgeving
De burgerdialogen over het derde thema, digitalisering en de leefomgeving, moeten nog plaatsvinden. De voorlopige subthema’s zijn onderweg, vrije tijd en ontspanning, buurt en bekenden, en natuur en leven. Het project eindigt in oktober 2027.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.