Gebrek aan regie op digitale inclusie nekt vooruitgang

De Tweede Kamer hoopt op meer coördinatie op het brede onderwerp digitale inclusie, maar de verantwoordelijke staatssecretarissen, Willemijn Aerdts (EZK) en Eric van der Burg (BZK), zien niets in het koppelen van budgetten of het tornen aan de beleidsverantwoordelijkheid van andere departementen.

‘Vroeg of laat loopt iedereen weleens tegen een digitale muur’, de tijdelijke voorzitter van de Commissie Digitale Zaken, Jantine Zwinkels (CDA), niet uitgezonderd. Haar opmerking geeft goed weer hoe breed het thema digitale inclusie is. Het gaat om een smartphone die weigert updates uit voeren, zoals Zwinkels onlangs overkwam, maar ook om een touchscreen bij de huisartsenpost dat voor een slechtziende niet te bedienen is, een onbetaalbaar internetabonnement of om de vaardigheid om desinformatie te herkennen. En dus gaat het debat over digitale inclusie alle kanten op, met als centrale vraag: wie pakt nou de regie?

Bundelen van budgetten brug te ver

‘Digitale inclusie snijdt door alles heen’, zegt staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale economie en soevereiniteit, D66). Binnen die brede opgave bewaakt zij de overkoepelende lijnen, terwijl de verschillende ministeries de thema’s op hun eigen vakgebieden uitvoeren. Tot op heden is er echter vooral sprake van versnippering. Tijdens het rondetafeldebat van 11 juni riepen diverse experts en ervaringsdeskundigen de politiek op om alle budgetten en budgetjes van de verschillende departementen voor digitale inclusie te bundelen en een plan om te stellen om digitale inclusie naar een hoger niveau te trekken. Er gebeurt genoeg, concludeert de commissie, maar door een gebrek aan coördinatie is het nu zo dat belangrijke spelers elkaar soms eerder beconcurreren voor subsidies in plaats van dat ze als een netwerk optrekken. ‘Doordat inclusie niet integraal wordt aangepakt, gebeurt er niks’, stelt Barbara Kathmann (Progressief Nederland) zelfs.

Kathmann wil van Aerdts horen hoe al die organisaties kunnen profiteren van haar coördinerende rol. Ze hoopt dat het debat meer inzicht biedt in mogelijkheden om budgetten te bundelen. De Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) moet ertoe leiden dat beter gebruik wordt gemaakt van bestaande budgetten, antwoordt Aerdts. ‘Het eerlijke antwoord luidt dat er een beperkt coördinerend beleid was tot nu toe.’ Tegelijkertijd dempt ze de verwachtingen. ‘Binnen de huidige inrichting van de begrotingen is het niet realistisch om budgetten te koppelen.’ Wel zal het kabinet zich inzetten om meer overzicht te bieden. Ook Sarah El Boujdaini (D66) vangt bot als ze vraagt om mogelijkheden om sociaal internet op te schalen. Internetabonnementen zijn in Nederland relatief gezien niet duurder dan in andere landen. Voor mensen die deze basisbehoefte niet kunnen betalen, is eerder lokaal maatwerk nodig dan landelijk beleid, stelt Aerdts.

'Met de IDO's gaat het hartstikke goed'

Voorafgaand aan dit debat ontving de Kamer op verzoek een reactie van het Kabinet op twee position papers van de deelnemers aan het rondetafelgesprek. Daarin geven de bewindslieden aan dat ze inzetten op een meer proactieve overheid. Tijdens het debat blijft Aerdts echter vooral hameren op de departementale verantwoordelijkheden. Ze belooft dat ze alle vragen uit de Kamer naar de juiste plek zal sturen. Haar collega Erik van der Burg (Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid, VVD) verwijst veelvoudig naar de belangrijke rol van gemeenten, met name als het gaat over de informatiepunten digitale overheid (IDO’s). ‘Ik ga zo nodig het gesprek over IDO's aan met de VNG, maar de gemeenteraad van Delfzijl weet beter wat er nodig is in Delfzijl’.

Er zijn inmiddels 845 IDO’s in Nederland, verdeeld over 342 gemeenten, dus Van der Burg vindt het niet raar dat de groei inmiddels afvlakt. Als Zwinkels in haar dubbelrol als Kamerlid vraagt of er ook uitdagingen zijn, of dat het gewoon alleen maar hartstikke goed gaat met de IDO’s, dan reageert Van der Burg vrolijk: ‘Dat is inderdaad wat ik zeg.’

Wel een horloge, niet kunnen klokkijken

Ruud Verkuijlen (VVD) wil weten wat de staatssecretaris in het kader van de slagvaardige overheid gaat doen voor de 4,5 miljoen inwoners die soms niet kunnen meekomen in de digitale samenleving. ‘Anders heb je straks een mooi horloge terwijl een kwart niet kan klokkijken.’ Van der Burg relativeert dat door te stellen dat er altijd mensen zullen zijn die overheidsdiensten op een niet-digitale wijze moeten ontvangen en dat dit ook in de wet is geregeld. ‘Dus die 4,5 miljoen ziet u als een fact of life?’ vraagt Verkuijlen. Dat is ook weer niet zo; het kabinet probeert die groep te verkleinen en de kleine groep die overblijft zo goed mogelijk te faciliteren. Maar ook daarin heeft de gemeente in eerste instantie de regie, aldus Van der Burg.

Geërgerd raakt de staatssecretaris door de opmerkingen van Kathmann dat de structurele financiering van de IDO’s niet goed geregeld zou zijn. ‘De IDO’s zitten in het gemeentefonds. Daarmee is het structureel geregeld, ook de indexering.’ Dat is in het wetgevingsoverleg over digitalisering van 18 juni al toegezegd, benadrukt hij. Het verzoek van Zwinkels om dit op schrift te zien, beantwoordt hij dan ook met een simpel 'nee'. ‘In het kader van de slagvaardige overheid ben ik niet van plan om ambtenaren onnodig aan het werk te zetten.’ In de reactie op de position papers staat vermeld dat de eerder doorgevoerde 10 procent budgetkorting door het kabinet wordt gecompenseerd in de 1e suppletoire begroting van 2026. ‘Wees dan terughoudend met zeggen dat het niet goed geregeld is’, aldus Van der Burg tegen Kathmann.

AI in een ondersteunende rol

Sommige antwoorden in de kabinetsreactie, die snel moest worden geschreven, zijn opgesteld met behulp van AI, laat Aerdts los. Een unicum in de geschiedenis van de Commissie DiZa, maar niet in de Tweede Kamer, waar Van der Burg wel vaker speeches van Kamerleden hoort waarvan hij zich afvraagt hoeveel werk het is geweest om ze te stellen. Hij ziet twee concrete mogelijkheden om AI in te zetten om digitale inclusie te bevorderen. Er wordt gewerkt aan een digitale assistent die burgers en ondernemers kan informeren. Daarnaast komt er een soeverein spraakherkenningsmodel waarover publieke organisaties kunnen beschikken.

Een deel van de vragen die tijdens het debat aan de orde komen, wordt beantwoord in een brief die na het zomerreces verschijnt, werktitel ‘Strategische inzet digitalisering’. Vragen over digitale vaardigheden zullen worden meegenomen in de kabinetsreactie op het SER-rapport AI en werk. De vragen van Kathmann over doelen, voorstellen, aanpak en regierol rondom de IDO’s belooft Van der Burg binnen twee weken schriftelijk te beantwoorden. Toch niet helemaal de afdronk waar Kathmann vooraf op hoopte.