Sturen tussen logica's: waarom cijfers alleen niet genoeg zijn

Publieke organisaties staan voortdurend onder druk om te presteren én te verantwoorden. Of het nu gaat om gemeenten, zorginstellingen of uitvoeringsorganisaties: sturen gebeurt vaak via cijfers, indicatoren en financiële kaders. Toch blijkt in de praktijk dat deze instrumenten lang niet altijd het gewenste gedrag opleveren. Gemeenten worstelen bijvoorbeeld met de spanning tussen budgetdiscipline en maatwerk in het sociaal domein. Uitvoeringsorganisaties balanceren tussen efficiëntie en rechtvaardigheid. In al deze gevallen volstaat een eenzijdige sturingslogica niet. Hoe kan dat?

Een belangrijke verklaring ligt in het feit dat organisaties niet door één, maar door meerdere ‘logica’s’ worden gedreven. Financiële rationaliteit – efficiëntie, kostenbeheersing – is daar één van. Maar er zijn er meer: professionele normen (kwaliteit van dienstverlening), publieke waarden (rechtvaardigheid, toegankelijkheid) en politieke afwegingen (zichtbaarheid, draagvlak). In veel sectoren bestaan deze logica’s naast elkaar en botsen ze soms.

Dit spanningsveld wordt vaak gezien als een probleem dat opgelost moet worden. In de praktijk is het echter eerder een gegeven dat bestuurders en managers moeten hanteren. Juist daar wringt het: veel sturingsinstrumenten zijn impliciet gebaseerd op één dominante logica, meestal de financiële. Denk aan prestatie-indicatoren, targets of budgetsystemen. Ze zijn ontworpen om helderheid en controle te bieden, maar sluiten lang niet altijd aan bij de dagelijkse praktijk waarin professionals opereren.

Van instrument naar dialoog

Wat betekent dit voor bestuurders en beleidsmakers? De eerste stap is erkennen dat sturing nooit neutraal is. Iedere indicator of rapportage draagt een bepaalde logica in zich. Wie alleen op kosten stuurt, zal onbedoeld gedrag stimuleren dat andere publieke waarden onder druk zet.

Dat vraagt om een verschuiving in denken waarbij indicatoren belangrijk blijven, maar pas betekenis krijgen in het gesprek. Juist in dat gesprek kunnen verschillende logica’s expliciet worden gemaakt en tegen elkaar worden afgewogen.

De uitdaging voor de komende jaren ligt daarom niet in het ontwerpen van nóg betere indicatoren, maar in het versterken van het vermogen van organisaties om met meerdere logica’s om te gaan. Dat vraagt om andere vaardigheden van bestuurders: minder nadruk op controle, meer op het faciliteren van betekenisvolle dialoog.

Wie publieke waarde serieus neemt, kan niet volstaan met sturen op cijfers alleen. De kunst is juist om de spanning tussen verschillende logica’s productief te maken. Daar begint goed bestuur.

In de opleidingen van het Zijlstra Center komen elementen op het vlak van leiderschap, financiën en governance bij elkaar samen. Zo wordt er binnen de postdoctorale opleiding tot Certified Public Controller (CPC/EMPC-opleiding), waarvan op dinsdag 8 september een nieuwe groep start, uitgebreid aandacht besteed aan de aansluiting tussen het werk van de controller en het leiderschap.

Auteur kennisbijdrage: Hilco van Elten, universitair hoofddocent aan de afdeling Accounting van de Vrije Universiteit Amsterdam en is programmadirecteur van de Certified Public Controllers (CPC/EMPC)-opleiding aan de VU.