Onderbezetting in gemeenteland, vooral bij de kleintjes

Alle gemeenten samen hebben een onderbezetting in de ambtelijke capaciteit van gemiddeld 5 procent – de kleinere meer, de grotere minder. Van inhuur maken ze zonder uitzondering in de praktijk dubbel zoveel gebruik als begroot.

Ruimtelijke taken

Dat blijkt uit gezamenlijk onderzoek van 119 rekenkamers en de Radboud Universiteit in Nijmegen. Het onderzoek laat zien dat er sprake is van onderbezetting van eigen personeel. In kleinere gemeenten is de onderbezetting groter dan bij grotere gemeenten. En binnen gemeente zelf zijn er ook verschillen. ‘Soms is op basis van personeelslasten te zien dat de onderbezetting bij bijvoorbeeld ruimtelijke taken groter is dan elders in de gemeente’, aldus de onderzoekers.

Nijpend

Kijkend naar de kleinste gemeenten – de categorie met minder dan 25.000 inwoners – valt op dat de gemiddelde bezetting in 2024 op 92,6 procent van de formatie lag. Dat wil zeggen een tekort aan eigen personeel van 7,4 procent. Bij de middelgrote gemeenten – met een inwonertal van 30.000 tot 80.000 – is de onderbezetting nog net een fractie nijpender: in 2024 was dat 7,5 procent. Een stuk lager is de onderbezetting in de zogeheten categorie plattelandsgemeenten: 4,4 procent.

Bij de 100.000+ gemeenten tenslotte is ook sprake van onderbezetting, maar die valt vergeleken met de kleinere gemeenten mee. De gemiddelde bezetting eigen personeel, zo turfden de onderzoekers, lag in 2024 op 2,6 procent onder de formatie.

Ziekteverzuim

Achteraf bezien, zo geven de onderzoekers toe, had ook naar ziekteverzuim moeten worden gevraagd. Dat levert immers ook capaciteitsverlies op, temeer waar het ziekteverzuim voor de overheid als geheel van 5,4 procent in 2017 steeg naar 6,1 procent in 2024.

Onderschatting inhuur

Dat tekort aan eigen personeel bestrijden gemeenten doorgaans door inhuurkrachten in te zetten. Een opvallende uitkomst van het gezamenlijke rekenkamer-onderzoek is dat daarvoor structureel te weinig geld wordt begroot. ‘De lasten van inhuur worden duidelijk onderschat’, aldus de onderzoekers. ‘In vrijwel alle gemeenten komen jaar in, jaar uit overschrijdingen met hoge percentages voor. Het lijkt er op dat gemeenten er bewust voor kiezen het budget voor inhuur niet aan te passen aan de werkelijke lasten in voorgaande jaren.’

Schijn van bezuinigen

Klein en groot maken zich er schuldig aan. De 14 plattelandsgemeenten in het onderzoek begrootten in 2017 samen 17 miljoen euro voor inhuur. In werkelijkheid lagen de lasten dat jaar op 40 miljoen euro. De lasten lagen dat jaar echter op 40 miljoen euro. Ook vanaf 2018 werden de budgetten voor inhuur gemiddeld met een factor 2 overschreden. Bij de grote gemeenten noteerden de onderzoekers een overschrijding met de factor 2,2. Niet veel anders is het in de categorie kleine gemeenten. Uit de rekeninggegevens blijkt dat de budgetten voor inhuur van personeel vanaf 2017 gemiddeld met een factor 1,8 zijn overschreden. In de periode 2022-2024 ligt dat met een factor 2,6 nog hoger. Voor de 20 onderzochte gemeenten in de categorie middelgroot rollen nagenoeg dezelfde percentages: in de begrotingen van 2017 meldden ze bijvoorbeeld 33 miljoen euro voor inhuur te hebben opgenomen. De werkelijke lasten lagen toen op circa 84 miljoen euro. Door deze manier van begroten lijkt het er volgens de onderzoekers alsof er op inhuur wordt bezuinigd.

Volgens directeur Lies van Aelst van de Vereniging van Rekenkamers komt dat waarschijnlijk doordat “volksvertegenwoordigers een hekel hebben aan externe inhuur”, zo liet ze in NRC optekenen.