Minder kaasschaaf, meer politieke moed

Een verfrissende uitspraak vind ik het. De uitspraak van de Diemense wethouder en locoburgemeester Matthijs van den Berg in mijn podcast werkdrukdrukdruk: ‘We hebben er niks aan als ik er als wethouder vijf plannen ingooi waardoor mensen overwerkt raken en bij jou als werkdrukcoach terechtkomen, en er uiteindelijk geen enkel plan tot wasdom komt. Dan kan ik beter met twee plannen komen die wél gaan lukken.’

Hij reageerde hiermee op mijn vragen over wethoudersambities, de druk om die binnen de ambtstermijn te realiseren en de gevolgen daarvan voor de ambtelijke organisatie. Je zou willen dat politieke bestuurders en de ambtenarij hun ‘werktango’ altijd zo dansen: met gedrevenheid, realiteitszin en compassie. Helaas kom ik dat maar weinig tegen. Al jaren bespreek ik met gemeentelijke managementteams hun strijd met overlopende werkvoorraden. Het aanzienlijke ziekteverzuim versterkt die druk, maar ook als werkprocessen al zo ‘lean’ mogelijk zijn ingericht, blijft de werkstroom vaak groot. En als tegelijkertijd de politieke roep klinkt om ‘met minder juist meer te doen’, is er alle aanleiding voor een stevig gesprek over ‘wat we willen’ en ‘wat er kan’. Zo’n gesprek vindt men vaak een goed idee, maar daar blijft het bij.

Mijn eigen, kleine ervaringen op dit vlak zie ik inmiddels ook terug in de grote bezuinigings- en reorganisatieplannen van gemeente Amsterdam en in de recent aangekondigde ‘slagvaardige overheid’-plannen van staatssecretaris Eric van der Burg. De tango wordt ook in deze plannen maar ten dele gedanst. Het moet allemaal simpeler, slimmer, beter én goedkoper. Met minder mensen, regels, controle én met betere systemen. Met andere woorden: ambtenaren, los de ontstane complexiteit en jullie overmatige aanwezigheid z.s.m. op! In de vijftien pagina’s tellende voortgangsbrief van Van den Burg gaat slechts één alinea over ‘de scherpe keuzes over wat we anders minder of niet meer gaan doen’. Daarbij wordt opgemerkt dat dit van zowel politici als ambtenaren moed vraagt om politieke keuzes voor te leggen en te maken.

En juist over dát – die scherpe keuzes – zou het vooral moeten gaan. Keuzes die in de eerste plaats door politieke bestuurders moeten worden gemaakt. Zij zijn het die, samen met onze volksvertegenwoordigers, de lijnen uitzetten voor nieuw beleid en de uitvoering daarvan. Naast de wettelijke overheidstaken zijn het hún plannen en ambities waar de ambtelijke organisaties zich naar hebben gevormd. Natuurlijk mogen organisaties ook zelf kritisch kijken naar nut, noodzaak en doelmatigheid. Maar voor de grote omwentelingen en inkrimpingen die nu gewenst zijn, is meer nodig dan een flinke opschudding van de bedrijfsvoering.

Tenminste, als je wilt dat het deze keer wél slaagt. Tot nu toe laat de praktijk zien dat na de ronkende politieke aankondigingen al snel aan overheidsdirecties wordt gevraagd om met hun ‘schraplijstjes’ te komen. Wat kan er minder en wie kan eruit? Maar als dit niet wordt gekoppeld aan inhoudelijke keuzes, blijft het bij een kaasschaafaanpak.

Plakje hier, plakje daar en over een aantal jaren is het aantal ambtenaren – tot onze grote verbazing – toch wéér toegenomen.

Ik wens ons minder kaasschaaf en meer politieke moed!