Erkenning van klokkenluider is zo belangrijk

Het Huis voor Klokkenluiders (HvK) bestaat tien jaar. In die tijd ondersteunde het ‘Huis’ ruim 4.000 mensen die een misstand op het werk vermoeden met advies of onderzoek. Hoe is het om een klokkenluider te zijn? Tegen welke knelpunten loopt het Huis nog aan? HvK-voorzitter Cornelis van der Werf en klokkenluider Marleen de Wilde gaan erover in gesprek met Binnenlands Bestuur.

Kluts kwijt

‘Ik stuitte op een misstand in mijn organisatie. Later kwam daar een integriteitskwestie bij en ik dacht: waar moet ik heen? Na de melding was ik even helemaal de kluts kwijt.’ De dag nadat jurist Marleen de Wilde, toen ambtenaar bij een uitvoeringsorganisatie, een mail stuurt over strafrechtelijke zaken waarbij een verkeerde naam op een strafrechtelijk vonnis terecht is gekomen, kwam de Algemene Rekenkamer met een rapport over de kwestie. Daaruit bleek dat er meer van zulke zaken bekend waren.

Terug in je hok

Eerst vroeg ze in haar kennissenkring wat ze moest doen. Daarvoor was ze al naar een plaatsvervangend directeur van haar organisatie gestapt. Zonder succes. ‘Kort daarna kwam er een andere directeur die zei: terug in je hok. Wij pakken dit zelf wel op. En floep, mijn werkzaamheden waren weg.’ De Wilde werd nergens meer voor gevraagd of ingezet. ‘Ik werd buitengesloten.’ Een andere jurist opperde om een feitenonderzoek te vragen bij de directie. ‘We hadden alles in kaart gebracht. Maar mijn collega werd heel erg geïntimideerd en daar schrok ze zo van dat ze de organisatie heeft verlaten.’

Not done

Uiteindelijk besloten De Wilde cs. om het hele dossier in de mail te zetten om de nieuwe directeur op de hoogte te brengen. Ze namen de plaatsvervangend secretaris-­generaal van het ministerie mee in de mailwisseling. ‘Dat was natuurlijk not done, maar het was precies wat nodig was, want we gingen dus ietwat naar buiten.’ Met als gevolg dat de organisatie probeerde om het feitenonderzoek weg te werken. De Wilde en collega’s hebben het dossier toen in een juridische databank gezet. ‘De Algemene Rekenkamer heeft die bestanden vervolgens kennelijk onderzocht en dit opgepakt. Zo is het gaan spelen.’

Onderste steen boven

Intussen had De Wilde geen werk meer en voelde ze zich in haar hart getroffen door het onrecht dat haar werd aangedaan, terwijl ze een zaak, die men jaren eerder ook al probeerde weg te werken, opnieuw aan de kaak stelde. ‘Ze probeerden mij weg te werken. Dat raakte me zo diep en ik werd zo boos dat ik dacht: ik ga de onderste steen boven halen. Ik pak dit op totdat iedereen weet dat hier iets aan gedaan moet worden, want hier zijn mensen de dupe van.’ Uiteindelijk was De Wilde vier jaar ‘melder’. Al die jaren bleef ze in dienst tot ze afgelopen maart de pensioengerechtigde leeftijd bereikte. ‘Ik heb altijd de vraag gesteld: waarom is er nooit een kop koffie met mij gedronken en waarom ben ik nou weggewerkt? Die vraag is nooit beantwoord, terwijl het zoveel leed aan beide kanten had kunnen besparen.’

Checks and balances

Tijd voor Cornelis van der Werf, voorzitter van het Huis voor Klokkenluiders, om in te haken. Hij wijst op het belang van checks and balances in onze democratische rechtsstaat, zoals de Algemene Rekenkamer, waar hij zelf werkte. ‘Onafhankelijk extern toezicht, zoals ook het Huis voor Klokkenluiders onafhankelijk is.’ Volgens hem zijn er veel leidinggevenden in de publieke sector die intrinsiek integriteit en checks and balances belangrijk vinden. ‘Maar als het in hun eigen team of organisatie gebeurt, hebben ze een blinde vlek: het zal hier toch niet gebeuren? Wij doen het toch goed?’

Geen goede antenne

Eigenlijk heb je dan geen goede antenne om zulke signalen op te vangen, stelt Van der Werf vast. De vraag is: wat kunnen we leidinggevenden meegeven om die signalen wel serieus te nemen en een open gesprek met een melder te voeren, zonder meteen in intern onderzoek of in formele meldingen te vervallen? Als je tegenover elkaar komt te staan, is het namelijk erg moeilijk om daar nog uit te komen.’ Klokkenluiders komen uiteindelijk heel vaak in een ‘arbeidsconflictachtige situatie’ terecht, merkt hij. ‘Terwijl het doorgaans betrokken, loyale medewerkers zijn die met goede bedoelingen wijzen op risico’s of dingen die niet goed gaan.’

Erkenning belangrijk

De eerste reflex is vaak: wegwerken, weet De Wilde. ‘Doe dat nou niet, want het levert zoveel schade op.’ Ook haar zaak kostte veel geld: om het op te lossen, ongelukkige medewerkers een verdeelde organisatie. ‘Maar wij hebben een ambtseed afgelegd, waarin wij de samenleving op één zetten.’ Na verloop van tijd word je dan boos, teleurgesteld en voel je je miskend, vertelt ze. ‘Ik heb van niemand een bedankje ontvangen. En die erkenning wil iedereen.’ Dat ziet Van der Werf ook bij anderen, zoals bij Ad Bos die de bouw­fraude aan het licht bracht. ‘Die erkenning dat jij aan de goede kant hebt gestaan is zo belangrijk, ook om het weer achter je te kunnen laten.’ Een organisatie die krampachtig ermee omgaat, komt snel in een situatie van ‘welles-nietes’. ‘Terwijl in een ontspannen arbeidscultuur met waardering voor tegenspraak de kans op een misstand al minder groot is en als die er wel is, is de kans dat de melding wordt opgepakt veel groter.’

Luister naar stemmetje

Het Huis voor Klokkenluiders stopt veel tijd en energie in preventie, zoals zorgen voor een goede meldcultuur en een sociaal veilig werkklimaat, vertelt Van der Werf. Publieke leiders zijn op zichzelf van goede wil, weet hij. ‘Wel is er door de politieke dynamiek, werkdruk en vele taken bij managers soms de neiging om problemen weg te stoppen. Maar in hun achterhoofd horen ze: wacht, dit klopt misschien niet. Luister naar dat stemmetje en drink een kopje koffie met degene die dat ongemakkelijke punt op tafel heeft gelegd. Die open houding aan het begin is heel belangrijk.’

Lees het volledige interview met De Wilde en Van der Werf in BB18 van deze week (inlog)