Waarnemen

Ik heb een nieuwe hobby. Wat zeg ik: een nieuwe obsessie. Ik neem waar. Vanaf het bankje in mijn kleine stadstuin maak ik foto’s van plantjes en diertjes. De Houtpantserjuffer. Tijmereprijs. Een Gehakkelde Aurelia, de Grote Brandnetel, het Boomblauwtje en een Venstersectorspin.

Met de app ObsIdentify kom ik erachter hoe ze heten, en meld ik ze automatisch aan bij waarneming.nl, de website waar alle mensen met deze heerlijke hobby met elkaar de biodiversiteit van de wereld in kaart brengen. Voor mijn verjaardag kreeg ik een macro-lensje voor op mijn telefoon en nu zijn ze allemaal nog mooier. Inmiddels nam ik vanaf het bankje meer dan honderd soorten waar. Martijn de Vogels-validator, Martin de Libellen-validator en Andre de Bijen-, wespen en mierenvalidator (die zal het wel druk hebben) reageren mild kritisch op mijn waarnemingen. De lieveheersbeestjes zijn inderdaad ‘in copulo’ en zou het kunnen dat deze Vlas is ingezaaid? Als zij reageren, denk ik: er komt ooit vrede en die begint hier. Weten hoe alles wat er is, heet, het gaan herkennen; een onderzoek naar waar je onderdeel van uitmaakt.

Ik ben ook van het vrolijke luie tuinieren. Niet ingrijpen, maar begrijpen. ‘Een van de eeuwige uitdagingen voor elke onderzoeker is om naar de hoogste niveaus van abstractie te klimmen en constructies te ontwikkelen die de essentiële eigenschappen van wat hij bestudeert, vastleggen. Daarna keert hij terug naar de empirische wereld om door middel van onderzoek te testen of dit inderdaad de essentiële eigenschappen zijn. Hij realiseert zich dat het te hoog gegrepen is om tijdens die eerste reis daarin te slagen. Hij weet dat er veel reizen voor nodig zijn, elk veroorzaakt door – maar ook geleid door de vragen die door zijn empirisch onderzoek worden opgeroepen.’ Dat schrijft Chris Argyris, en hij heeft het dan over actieonderzoek. Over interventies in de werkelijkheid en die benutten om de wereld, je plek erin en je invloed erop, beter te begrijpen. Ergens gaan zitten, er lang blijven en waarnemen. En er misschien iets mee doen. Of juist snappen dat je eraf moet blijven omdat het zonder jouw interventie beter af is.

Natuurlijk zien jullie de parallel ook. Dit rustig steeds inzoomen en uitzoomen, samen meer te weten komen, relaties gaan zien die er al lang waren maar waar je geen idee van had: het is net als werken in en aan de gemeenschap. De brandnetel is het schoolplein, de kraamkamer van de toekomst. Het Boomblauwtje is de caissière bij de Hoogvliet die er al werkt sinds je studententijd, altijd fijn om te zien dat ze er nog is, hoi. De Vectorsectorspin? Vincent, die er bij de daklozenopvang steeds wordt uitgezet omdat hij ruzie krijgt en dan even aanbelt voor een praatje en wat geld, wat natuurlijk oké is, maar wel buiten blijven, liefst. En Martin, Martijn en Andre zijn de buurmannen die de moeite nog nemen om steeds maar weer naar de wijkvergadering te komen en aan iedereen rustig uitleggen hoe het werkt met de gemeente.

Maar voor rustig gaan zitten, inzoomen en uitzoomen, het een beetje laten gebeuren, alleen waarnemen, daarvoor is geen tijd in het overheidswerk. Dat constateren we al decennia terwijl we het ook al die tijd al willen en verwachten. ‘Ga naar buiten!’ is dan de vage opdracht. Misschien moeten we het idee maar loslaten dat die tijd er ooit nog gaat komen. Ik denk dat de formele instituties en organisaties het niet kunnen. Uiteindelijk is het gemeenschappelijke organiseren iets dat we als vrije mensen moeten doen. Natuurlijk zijn mensen uit organisaties welkom om mee te doen. Maar waarnemen, samen bepalen wat je ziet, hoe we samenhangen, waar we onderdeel van uitmaken, en bedenken wat er nodig is en wat niet: dat moeten we zelf doen en het leert je ontzettend veel.

Natuurkundige en filosoof David Bohm zegt dat mooi: ‘Je kunt het geheel begrijpen door uitzoomen, door abstraheren, door te objectiveren. Een beter alternatief is dat je het geheel onderzoekt door te zien dat je zelf deel van het geheel bent en door en tijdens je eigen deelname het geheel te begrijpen.’ Mensen die zo naar de wereld kijken, zegt hij, zullen altijd ook het geheel beschermen.

Als we de brandnetels laten staan, zijn er volgend jaar meer vlinders.