Recordaantal verkiezingswinnaars staat in 39 gemeenten buitenspel

In 38 gemeenten is de partij die bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart de meeste zetels behaalde, tijdens de formatie van een nieuw college buitenspel komen te staan. Als de gemeenteraad van Velsen deze week definitief instemt met een college zonder wethouder van Forum voor Democratie (FvD), loopt dat aantal op tot 39 gemeenten. Daarmee wordt het record uit 2014 gebroken.

Het aantal kan bovendien nog verder oplopen. In zeven gemeenten is nog onduidelijk of de grootste partij een plek in het nieuwe college weet te bemachtigen. Het huidige record dateert van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Toen belandde de grootste partij in 38 gemeenten uiteindelijk in de oppositie.

Landelijke partijen

De sterke stijging wordt vooral veroorzaakt door landelijke partijen. Het aantal landelijke partijen dat als grootste uit de verkiezingen kwam, maar vervolgens buiten het college bleef, is verdubbeld van acht in 2022 naar zestien dit jaar. Als FvD in Velsen definitief buiten het college blijft, staat de teller op zeventien. Dat aantal kan nog verder oplopen. Zo is nog onzeker of de PVV in Papendrecht en PRO in De Bilt, Leiden en/of Zutphen erin slagen een plek in de nieuwe coalitie te bemachtigen.

Van kleine tot grote winnaars

De partijen die als grootste uit de verkiezingen kwamen maar toch buiten het college belandden, lopen sterk uiteen in omvang. PRO was in Dordrecht met 15,4 procent van de zetels (zes van de 39) de grootste partij, maar belandde buiten de coalitie. Ook in vier andere gemeenten speelde twijfel over de bestuurlijke betrouwbaarheid van de nieuwe fusiepartij een rol.

Gemeentelijke fusie

In Oostzaan haalde de VVD daarentegen 46,2 procent van de zetels (zes van de dertien). In Doesburg werd de Stadspartij met 40 procent (zes van de vijftien) eveneens veruit de grootste. Beide partijen bleven ondanks hun enorme verkiezingswinst buiten het college vanwege hun uitgesproken standpunt tegen een gemeentelijke fusie.

Rechtse winnaars

Ook lokale rechtse winnaars verloren de formatie. Een uitgesproken standpunt over de opvang van asielzoekers, in combinatie met een gebrek aan bestuurlijke ervaring, kostte Rechts Stede Broec en Vrije Partij Ooststellingwerf een plek in het college. Rechts Stede Broec behaalde 31,6 procent van de zetels (zes van de negentien), Vrije Partij Ooststellingwerf 19 procent (vier van de 21).

PVV en FvD

De lokale afdelingen van de PVV en FvD die als grootste uit de verkiezingen kwamen, bleven onder meer vanwege hun standpunt over asielopvang buiten het college. Het gaat daarbij om relatief kleine winnaars die minder dan een kwart van de raadszetels behaalden. De PVV haalde als grootste partij die buiten het college bleef zijn beste resultaat in Terneuzen: 22,6 procent van de zetels (zes van de 31). FvD deed dat in Velsen, met 22,8 procent van de zetels (acht van de 35). Met die uitslagen vallen PVV en FvD buiten de top-twintig grootste partijen die bij de verkiezingen als winnaar uit de bus kwamen, maar vervolgens de formatie verloren.

Grote steden

Dat een verkiezingswinnaar tijdens de formatie buitenspel komt te staan, gebeurt vooral in kleinere gemeenten met minder dan 40.000 inwoners. Naarmate de gemeente meer raadszetels en dus meer inwoners heeft, komt de grootste partij minder vaak buitenspel te staan. Opvallend is daarom dat dit in vijf gemeenten met meer dan 100.000 inwoners is gebeurd: Tilburg (Lijst Smolders Tilburg/Belang van Tilburg), Westland (Westland Verstandig), Zwolle (Swollwacht), Zoetermeer (PVV) en Dordrecht (PRO). In al deze gemeenten speelden bestuurlijke instabiliteit en een gebrek aan bestuurlijke ervaring een rol bij het buitensluiten van de grootste partij.

Meer over hoe en waarom de grootste partij als winnaar van de raadsverkiezingen toch in de oppositie kan belanden, is te lezen in het artikel ‘Ook de winnaar moet het pluche verdienen’ in Binnenlands Bestuur nummer 15. Deze editie verscheen woensdag 2 september 2026