Verelendung

Als beginnend ambtenaar dacht ik dat burgers willen dat de overheid problemen oplost. Pragmatisch, efficiënt, zonder al te veel gedoe, daar betalen ze tenslotte belasting voor. En bij grote problemen graag met enige daadkracht: crisisberaad, knopen doorhakken, klaar.

De realiteit blijkt weerbarstiger. Burgers verschillen soms al van mening over de vraag of er überhaupt een probleem is. Je kunt bijvoorbeeld verkiezingen winnen door te ontkennen dat er een klimaatcrisis is. Het onderscheid tussen feiten en meningen is voor veel mensen niet altijd scherp. En eerlijk is eerlijk: dat is soms ook ingewikkeld. In hoeverre je zaken als inkomensverschillen of migratie al dan niet problematisch vindt, hangt af van je visie op mens en samenleving. En van je eigen positie en belangen.

Karl Marx noemt het Verelendung: pas als de ellende ondraaglijk wordt, volgt de revolutie. Het is een terugkerend patroon in onze bestuurlijke geschiedenis. De Deltawerken kwamen er nadat Zeeland onder water stond. Stadsvernieuwing begon nadat halve binnensteden waren verkrot. Autogordels werden verplicht nadat ziekenhuizen en mortuaria vol lagen met mensen die door de voorruit waren gevlogen. Zolang de situatie niet ondraaglijk is, is er tijd om over oplossingen te debatteren of om een extra onderzoek te laten doen. Zolang bestaande arrangementen nog functioneren, grijpen we liever naar pleisters dan naar het mes.

Bestaande problemen oplossen is al lastig genoeg. Nog moeilijker is het vinden van oplossingen voor toekomstige problemen. Zolang mensen in hun straat nog parkeerplekken zien, laten ze zich moeilijk overtuigen door verkeersmodellen die de noodzaak van gereguleerd parkeren aantonen. Pas als ze uren rondrijden zonder een plek te vinden, begint draagvlak voor een oplossing te ontstaan. En dan volgt vaak het verwijt waarom de overheid ‘het zover heeft laten komen’. Ik denk dan aan boeren en bestuurders die al decennia weten dat Europese regels ons dwingen de stikstofuitstoot te beperken. Je moet wel heel veel stront in de ogen hebben om zo lang te kunnen wegkijken.

Gelukkig hebben we wetenschappers, adviesorganen en ambtenaren die vooruitdenken. Die oplossingen verkennen voordat problemen escaleren. We weten hoe we de stikstofuitstoot kunnen beperken. We weten hoe we obesitas kunnen bestrijden. We weten hoe we het hersenletsel door ongevallen met fatbikes kunnen terugbrengen. En ga zo maar door.

Het is belangrijk dat we nadenken over oplossingen voordat de ellende ondraaglijk is, de stenen door de ruiten vliegen en mest over de snelwegen stroomt. Ook daarvoor betalen burgers belasting. Voor kiezers en voor politici is het prettig wanneer er bijtijds handelingsopties op tafel liggen. Bij grote problemen is meer nodig dan alleen daadkracht, crisisberaad en knopen doorhakken. Als je niet weet hoe je problemen moet oplossen, wordt het tijd om Marx te raadplegen.