Nationaal coördinator mensenhandel nodig

De aanpak van mensenhandel in Nederland is te versnipperd en onvoldoende effectief. Mensenhandel is een complex en regio-overschrijdend probleem, waarbij slachtoffers nog te vaak tussen wal en schip vallen. Experts pleiten voor sterkere landelijke regie, betere samenwerking en structurele investeringen.

Jaarlijks 5.000 slachtoffers

Dat blijkt uit onderzoek van RAND Europe in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum (WODC). Vaak wordt bij mensenhandel gedacht aan seksuele uitbuiting, maar het gaat van arbeidsuitbuiting in de bouw en horeca tot gedwongen bedelarij en zelfs gedwongen orgaanverwijdering. Naar schatting zijn er in Nederland jaarlijks 5.000 slachtoffers. De specifieke aanleidingen voor dit onderzoek waren een motie uit de Tweede Kamer en een herziene EU-richtlijn mensenhandel.

Motie en richtlijn

De motie van Tweede Kamerlid Songül Mutluer (GL-PvdA) van december 2023 riep de regering op te onderzoeken hoe landelijke aansturing en coördinatie van mensenhandel wel kan worden bewerkstelligd en welke meerwaarde een landelijke coördinator mensenhandel daarbij kan hebben. De herziene EU-richtlijn verplicht lidstaten zelfs tot het aanstellen van een nationale coördinator met specifieke bevoegdheden op het gebied van preventie, samenwerking en slachtofferbescherming.

Geen centrale regie

Uit eerdere onderzoeken bleek dat er knelpunten zijn in de aanpak van mensenhandel, omdat verschillende onderdelen in de aanpak op uiteenlopende bestuursniveaus worden georganiseerd. Op initiatieven om de samenwerking te verbeteren ontbreekt een overkoepelend perspectief op de samenhang en aansturing. Ook uit het onderzoek van RAND blijkt dat de aanpak is ingebed in een complex stelsel van actoren op lokaal, regionaal en landelijk niveau, waarbij formeel verankerde centrale regie ontbreekt.

Terughoudendheid bij gegevensdeling

Op landelijk niveau ontbreekt een formeel geborgd sturingsmechanisme met uniforme minimum kwaliteitsnormen en heldere doorzettingsmacht. Regionaal bestaan er flinke verschillen in de mate waarin samenwerking structureel is georganiseerd en functies als ketenregie duurzaam zijn belegd. Lokaal leiden verschillen in prioritering, expertise en capaciteit tot uiteenlopende uitvoeringspraktijken. Ook is er terughoudendheid bij gegevensdeling en versnipperde of tijdelijke financieringsconstructies. Wel bestaan er in de huidige structuur al een paar oplossingsrichtingen, zoals het expliciteren van rol- en taakverdelingen en het ontwikkelen van praktische kaders voor gegevensdeling.

Nationaal Coördinator Mensenhandel

Een belangrijke aanbeveling is het versterken van landelijke regie, bijvoorbeeld via een Nationaal Coördinator Mensenhandel. Die kan niet alle knelpunten oplossen, maar wel zorgen voor meer eenduidigheid in werkwijzen, betere samenwerking tussen partijen en snellere hulp voor slachtoffers. Een van de vier prioriteiten voor de coördinator, aldus experts, is het stimuleren van structurele regionale samenwerking. Andere prioriteiten zijn het verduidelijken van rollen, het verbeteren van de informatie-uitwisseling en het sturen op opvang en zorg.

Recht op gelijke behandeling

Die maatregelen moeten leiden tot een meer systematische en effectieve bescherming van slachtoffers van mensenhandel, want zonder betere coördinatie blijft de aanpak afhankelijk van regionale verschillen en individuele inzet, aldus de onderzoekers. Fook Nederveen, hoofonderzoeker, stelt dat ‘slachtoffers recht hebben op gelijke behandeling, ongeacht waar zij zich bevinden in Nederland’.

Betere bescherming

In de aanbiednota schrijft RAND dat een gecoördineerde en samenhangende benadering door nationale, regionale en lokale bestuurslagen de consistentie en doelmatigheid van de aanpak kan vergroten en kan bijdragen aan betere bescherming van slachtoffers en effectievere opsporing en vervolging van daders. ‘Dit raakt aan het bredere vertrouwen in de rechtsstaat en het vermogen van de overheid om fundamentele mensenrechten te waarborgen.’