Urgentie aanpak ondermijning staat onder druk

Urgentie op de (preventieve) aanpak van ondermijning staat onder druk door de waan van de dag, het onderschatten van de risico's van en de kans op ondermijning en door concurrentie met andere taken. Dat blijkt uit onderzoek onder gemeentesecretarissen. Er is een capaciteitsvraagstuk. Ondermijning heeft dan niet altijd de hoogste prioriteit.

Persoonlijke ethiek

Toch wil een kwart van de gemeentesecretarissen graag een grotere rol vervullen bij de (preventieve) aanpak van ondermijning, vooral richting de ambtelijke organisatie en het college. Voor het onderzoek van BMC en Pro Facto in opdracht van de Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) en het ministerie van BZK vulde een derde van de gemeentesecretarissen een digitale enquête in. Ook werden verdiepende interviews en duidingssessies gehouden. Gemeentegrootte, omvang van de problematiek van ondermijning binnen de gemeentegrenzen en/of het aantal jaren dat iemand al gemeentesecretaris is, blijken niet van invloed op de mate waarin die zijn rol in de aanpak van ondermijning vervult. Persoonlijke kenmerken van de gemeentesecretaris, zoals inhoudelijke interesse voor het onderwerp, persoonlijke ethiek en het eigen moreel kompas, kunnen wel van invloed zijn.

Cultuur en mores

Ook kenmerken binnen de gemeentelijke organisatie kunnen van invloed zijn, zoals waar de preventie en aanpak van ondermijning zijn belegd en de cultuur en mores in de gemeente. De onderzoekers noemen aan gemeenten met een ‘gesloten gemeenschap’ en een ’zwijgcultuur’, of aan ‘wantrouwen bij inwoners richting de overheid’ De lijntjes tussen bestuur, gemeenteambtenaren of raadsleden zijn in kleine(re) gemeenten vaak korter, wat hen ‘kwetsbaar’ maakt voor cliëntelisme of ombudspolitiek. Onderzoekers benadrukken dat de problematiek zich niet beperkt tot kleine(re) gemeenten, maar ook in grotere gemeenten kan voorkomen.

Hoeder ambtelijke integriteit

Gemeentesecretarissen zien voor zichzelf de grootste rol richting ambtelijk apparaat, gevolgd door hun rol richting college. De rol richting externe samenwerkingspartners zien zij als relatief kleiner. Richting ambtelijke organisatie bevorderen zij in algemene zin de integriteit van medewerkers, zorgen voor (bespreking van) integriteitsbeleid, een (fysiek) veilige werkomgeving en voldoende ambtelijke capaciteit. Ook stimuleren zij bewustwording bij medewerkers en informeren zij actief naar de (preventieve) aanpak van ondermijning binnen de organisatie. De onderzoekers merken op dat volgens sommige gesprekspartners zij ook de ‘hoeder van de ambtelijke integriteit’ zijn.

Schakel tussen ambtenarij en bestuur

Een flink deel van de gemeentesecretarissen houdt zich ook nadrukkelijk bezig met de (preventieve) aanpak van ondermijning richting college. Ze bespreken het met de burgemeester, maken collegeleden er bewust van en benoemen kwetsbaarheden en potentiële risico's voor portefeuilles van collegeleden. Volgens de onderzoekers kan de rol van adviseur van het college ruimer worden benut. Als schakel tussen ambtelijk apparaat en het bestuur kan de gemeentesecretaris bij uitstek zaken agenderen die bijvoorbeeld gaan over ambtelijke en bestuurlijke dilemma’s of op vraagstukken op het gebied van integriteit, vinden de onderzoekers. Het advies is dan ook om het onderwerp regelmatig te bespreken in het college. Zowel gemeentesecretaris als burgemeester vanuit hun eigen rol.

Tandem burgemeester-gemeentesecretaris

In een goede samenwerking blijken zij op te treden als een ‘tandem’. Die samenwerking wordt door veel gemeentesecretarissen zelfs als ‘lifeline’ gezien. De onderzoekers adviseren een gericht aanbod te creëren voor gemeentesecretarissen die willen leren hoe zij hun tandem met de burgemeester kunnen versterken bij de (preventieve) aanpak van ondermijning. Volgens hen kunnen de RIEC’s of de provincie hierin wellicht ook een rol spelen, zoals met dinersessies met burgemeesters en hun gemeentesecretarissen. ‘In het algemeen adviseren wij in dit verband het belang van die tandem vaker en breder onder de aandacht te brengen.’ Een klein deel van de gemeentesecretarissen houdt zich bezig met het onderwerp richting externe samenwerkingspartners, zoals die RIEC’s of de veiligheidsregio. De meeste gemeentesecretarissen doen dit niet, omdat ze geen deel uitmaken van externe ‘gremia’ die dit onderwerp bespreken, ze het geen taak van zichzelf vinden, ze er geen tijd voor hebben of de problematiek rondom ondermijning niet groot is in hun gemeente.

Spin in het web

Naast deze drie rollen kwamen er nog twee rollen naar voren, namelijk de rol richting burgemeester en richting gemeenteraad. Bij de burgemeester is bij preventie en aanpak van ondermijning de specifieke status van de burgemeester als eigenstandig bestuursorgaan van belang en het feit dat de burgemeester de portefeuille handhaving van de openbare orde heeft. Richting gemeenteraad gaat het vooral om het vergroten van bewustwording over dat raadsleden slachtoffer kunnen worden van ondermijning. Deze relatie loopt doorgaans via de driehoek burgemeester-gemeentesecretaris-griffier. Een algemene constatering van de onderzoekers is dat ‘de gemeentesecretaris, als spin in het web van de gemeentelijke organisatie, vanuit (de samenhang tussen) zijn diverse rollen en vanwege zijn informatiepositie, een belangrijke bijdrage kan leveren aan het versterken van een (preventieve) aanpak van ondermijning’.

Leren van collega's

Gemeentesecretarissen willen ook graag leren van collega’s in andere gemeenten. De onderzoekers noemen het noodzakelijk om niet alleen het leeraanbod waar nodig uit te breiden, maar vooral bekendheid en zichtbaarheid van bestaande structuren van ondersteuning te vergroten. Het advies is om kennisdeling en intervisie tussen gemeentesecretarissen te initiëren en te faciliteren. Ook opperen zij om specifiek voor beginnende gemeentesecretarissen vanuit de Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) extra aandacht te besteden aan (verdere) ontwikkeling van hun moreel kompas. Een ander advies is om onderzoek te laten doen naar gemeenten met een ons-kent-ons-cultuur, ‘specifiek gericht op de vraag wat ervoor nodig is om gemeentesecretarissen te ondersteunen bij deze situaties, opdat zij hun rollen met meer slagkracht kunnen invullen’. Ook zouden gemeentesecretarissen van zulke gemeenten samen moeten komen, zodat ze kunnen leren van elkaars ervaringen en hun rollen kunnen versterken.

Bedreigingen ‘bagatelliseren’

Die ervaring is er, want 35 procent van de gemeentesecretarissen kent binnen hun gemeentelijke organisatie voorbeelden van personen die (sinds 2022) slachtoffer zijn geworden van ondermijnende acties van criminelen, zoals bedreiging, poging tot omkoping en/of intimidatie. De onderzoekers vinden het ‘opvallend’ dat volgens de gemeentesecretarissen een relatief laag percentage burgemeesters (13 procent) en geen enkele gemeentesecretaris hiermee te maken kregen. Een verklaring kan volgens hen zijn dat gemeentesecretarissen de bedreigingen en intimidaties aan hun eigen adres ‘bagatelliseren’. Een andere verklaring is dat de gemeentesecretaris een ‘anonieme functionaris’ is. Sommige van hen willen dat zij met elkaar duidelijkere normen en gedragsregels opstellen, met de focus op het feit dat dergelijk gedrag onacceptabel is.