Integriteit vóór macht

Met ingang van 23 februari 2026 hebben we nieuwe ministers en staatssecretarissen. Rond de beoogd staatssecretaris Van Berkel speelde de kwestie rond haar cv. Uiteindelijk is Van Berkel niet beëdigd en heeft zij de Kamer verlaten. Aanleiding genoeg om extra aandacht te besteden aan de integriteit van bewindspersonen.

In het Handboek voor bewindspersonen staat dat een kandidaat-bewindspersoon “geheel verantwoordelijk is voor de eigen integriteit”, een morele oproep die volgens het document zelf vooral op zelfreflectie en risicoanalyse is gericht. Het wordt volledig bij de beoogd bewindspersoon gelaten, zo lijkt het.

Integriteit: een open norm met verstrekkende betekenis

Integriteit is een open begrip: het omvat onder meer eerlijkheid, het voorkomen van belangenverstrengeling en het nastreven van het algemeen belang bóven privébelang. In Kamerstukken wordt expliciet gesteld dat integriteit van bewindspersonen betekent dat zij hun ambt onafhankelijk en in het algemeen belang moeten uitoefenen en daarbij situaties moeten vermijden waarin persoonlijk belang het publieke belang kan ondermijnen.

Het feit dat sprake is van een open norm impliceert dat het begrip integriteit niet altijd even duidelijk juridisch is af te bakenen. In de praktijk wordt dan ook wel eens aansluiting gezocht bij het ambtenaarrechtelijk begrip plichtsverzuim, waarover zeer veel jurisprudentie is ontstaan. In parlementaire adviezen wordt benadrukt dat integriteit een morele waarde is, die niet uitsluitend kan worden gereduceerd tot sanctioneerbare regels.

De huidige integriteitsregels: vrijwillig en ontoereikend

Al langer, sinds eind 2022, bestaat er de Gedragscode Integriteit Bewindspersonen, waarin de bestaande normen over nevenfuncties, geschenken, belangen, openheid en vervolgfuncties worden samengebracht. De gedragscode schrijft onder meer voor dat bewindspersonen geschenken weigeren en financiële belangen aanhouden op afstand zodat de schijn van belangenverstrengeling zoveel mogelijk wordt uitgesloten. Tegelijkertijd is deze gedragscode juridisch tamelijk vrijblijvend. Zij berust niet op wet- of regelgeving en kent geen afdwingbaar sanctiemechanisme. De Nederlandse rechtsorde biedt überhaupt geen aparte juridische sancties voor bewindspersonen die een dergelijke gedragscode schenden. De grondslag voor toetsing ligt in het parlementaire stelsel: ministers en staatssecretarissen zijn verantwoording verschuldigd aan het parlement, en kunnen ter verantwoording worden geroepen via het plotseling intrekken van vertrouwen door de Kamer (klik hier voor meer informatie over dit spanningsveld de treffende voorlichting van de Raad van State op 23 november 2022).

Er komt wel meer beweging. Zeer recent, per 17 februari 2026 is in het Staatsblad het Besluit tot invoering van regels met betrekking tot het loopbaanvervolg van bewindspersonen gepubliceerd. In 2025 is al de Wet regels vervolgfuncties bewindspersonen aangenomen, die onder meer voorziet in verplicht advies over loopbaanstappen en beperkingen in contact met het voormalige ministerie. Dankzij amendementen is advies van adviescolleges verplicht bij ontheffingen. Dat is een significante stap richting verdergaande transparantie en externe toetsing. Tegelijk kent deze wet nog geen volledig sanctiekader.

Risicoanalyse van wezenlijke betekenis

Op 18 februari 2026 werd in de NRC de vraag behandeld hoe grondig de screening van beoogd staatssecretaris Van Berkel is geweest. Er werd gesignaleerd dat een risicoanalyse niet vanzelfsprekend plaatsvindt, zoals dat op niveau van gemeenten en provincies wel gebruikelijk is. De situatie Van Berkel leert wel hoe groot het belang van een deugdelijke risicoanalyse is. Daarmee wordt de verantwoordelijkheid voor de integriteit van een beoogd bewindspersoon niet volledig aan de betrokkene overgelaten, maar wordt er serieus onderzoek gedaan. Daarmee kan worden voorkomen dat politieke risico’s worden gelopen en dat carrières van beoogde bewindspersonen worden beschadigd. Verdedigbaar is dat voorafgaand aan het aanstellen van ministers en staatsecretarissen eenzelfde risicoanalyse plaatsvindt als bij andere bestuurders. Daarbij moet echter wel de kanttekening worden geplaatst dat het zeer wel denkbaar is dat in het onderhavige geval een risicoanalyse geen effect zou hebben gehad, vanwege het feit dat het niet gebruikelijk is om bij een dergelijke analyse cv’s te toetsen, al was het alleen al vanwege het feit dat er geen wettelijke opleidingseisen worden gesteld.

Van belang in dit verband is het bepaalde in het ontwerp van de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur tweede tranche, waarin uitdrukkelijk is vermeld dat de risicoanalyse betrekking heeft op integriteitsnormen met een wettelijke grondslag, waardoor de reikwijdte van de risicoanalyse beperkt is tot onverenigbare betrekkingen, naleving van de ambtseed, nevenfuncties, financiële belangen, verboden handelingen, belangenverstrengeling, geheimhouding en specifieke normen die in een verordening of gedragscode zijn vastgelegd.