Tellen is mensenwerk, net als hertellen

Met groot vertoon van zuiverheid verdedigen de voorstanders van de volledige herstemming in de gemeente Gorinchem hun keuze. Het was een principiële zaak, oreerde SP-fractievoorzitter Van Houwelingen, omdat het vertrouwen in de democratie in het geding was. ‘Niet omdat we weten hoe groot de schade is. Maar juist omdat we dat níet weten.’ Want, zo rondde hij af, ‘wij gaan voor een democratie waarin elke stem telt — en waarin niemand hoeft te twijfelen of dat werkelijk zo is.’

Hoewel dit natuurlijk een sympathiek streven is, schilderen we het systeem compleet in de hoek als elke mogelijke twijfel aan een enkele stem voortaan reden vormt om de verkiezingen over te doen. Want dat is volgens mij de principiële stap die in Gorinchem gezet is. Nieuw is deze ontwikkeling niet. Zonder veel aandacht van de media besloot de gemeenteraad van Berg en Dal tot hertelling van de stemmen.

Niet omdat ook daar twijfels van enigerlei aard waren gerezen, maar enkel omdat de restzetel op slechts vier stemmen hing. Tellen is uiteindelijk mensenwerk, redeneerde D66, en dus moest er herteld worden. ‘Om 100% zekerheid’ te krijgen. Er werd herteld en restzetel verschoof inderdaad van PvdA/GL naar D66. Burgemeester Mark Slinkman van Berg en Dal toonde zich tevreden met de uitkomst. ‘De verschuiving in zetels geeft aan dat de keuze van de gemeenteraad voor een hertelling een verstandige keuze was, een keuze waar de hele gemeenteraad achter stond.’

Probleem is alleen: deze redenering bijt in zijn eigen staart. De hertelling was natuurlijk óók mensenwerk. Hoe weten we zeker dat met het herstellen van gemaakte fouten niet weer nieuwe zijn gemaakt? In een grijs verleden telde ik mee in een stembureau waar we het hertellen voor kleine stemverschillen onmiddellijk afrondden wanneer we de ontbrekende stem hadden gevonden. Verder hertellen zou immers telkens weer nieuwe verschillen opleveren waarbij we weer nieuwe foutjes zouden kunnen maken.

Dat een zetel na een hertelling verschuift is dus geen hard bewijs dat de hertelling beter was dan de oorspronkelijke telling. Als burgemeester Slinkman in Berg en Dal de 100% zekerheid had willen benaderen die D66 nastreefde, hadden ze nog een paar keer moeten laten hertellen. En pas als er dan een paar keer exact dezelfde uitslag wordt genoteerd, begint enige zekerheid te dagen. Tot die tijd is blijft het tellen per definitie behelpen als het mensenwerk moet blijven.

Automatisch tellen zou nauwkeuriger kunnen zijn, maar is om andere redenen weer fraudegevoelig. En als we dan toch blijven kiezen voor de betrouwbaarheid van grote groepen mensen, kunnen we daar niet de eisen van een computer aan stellen.

Nu de ontwikkeling van een 100%-zekerheidseis in een democratie van het telproces overslaat naar het stemproces, ontstaat een reeks uitdagingen. Want bij alle stemmingen zijn er in de processen-verbaal van stembureaus wel dingen te vinden die de wenkbrauwen doen fronsen. In de regel wordt daarvan eerst de omvang ingeschat voordat er consequenties aan verbonden worden. Niet de enkele twijfel over de individuele stem, maar de impact op de uiteindelijke uitslag was leidend.

Als we nu werkelijk de weg inslaan naar een democratie waarin niemand hoeft te twijfelen aan de absolute waarde van de individuele stem, zal het systeem onherroepelijk vastdraaien. In die zin heeft de gemeenteraad van Gorinchem een stap gezet waarvan we de gevolgen nog lang niet overzien.