De klap na het wethouderschap

De overgang van het wethouderschap naar een nieuwe carrière is voor de meeste vertrekkende bestuurders zwaarder dan verwacht, zowel emotioneel, praktisch als in termen van maatschappelijke erkenning. Dat blijkt uit een enquête ingevuld door een kleine honderd wethouders.

Ruim een kwart vindt pas na twee jaar of langer een nieuwe betaalde functie

Ze stuurden gemeenten aan, namen besluiten over miljoenenbudgetten en stonden jaar in jaar uit in de schijnwerpers. En toen, op een dag, waren de schijnwerpers uit. Geen agenda meer. Geen ambtenaren. Geen portefeuilles. Voor de meeste wethouders en burgemeesters die deelnamen aan de enquête van Transitium Groep en Binnenlands Bestuur blijkt die overgang ingrijpender te zijn dan zij van tevoren hadden gedacht. En ingrijpender dan de buitenwereld vermoedt.

De resultaten liegen er niet om. Maar liefst een derde van de voormalige wethouders die de enquête invulden ervoer de eerste drie maanden na het aftreden als belastend of zelfs zeer belastend. Bijna de helft van hen stuitte op barrières bij het vinden van een nieuwe baan. Meer dan een kwart deed er twee jaar of langer over om een nieuwe betaalde functie te vinden. Maar er zijn ook lichtpuntjes. Veel van de wethouders vonden uiteindelijk meer balans, nieuwe inzichten en een frissere kijk op het eigen leven. Maar voordat dat punt werd bereikt, moesten zij veelal een lange en hobbelige weg afleggen.

Het vertrek

Bijna een derde van de wethouders vertrok uit eigen beweging, zo blijkt uit de enquête. Maar bij een nog grotere groep, zo’n 35 procent, speelde een combinatie van factoren een rol bij het vertrek: verschuivingen in politieke verhoudingen, problemen met gezondheid en een privéleven dat al lange tijd te veel op de achtergrond was komen te staan. ‘Ik was toe aan iets anders, niet meer 24/7 aanstaan, en gezondheid niet optimaal’, zo licht een wethouder zijn besluit tot vertrek toe. Een ander noemt de ziekte van een echtgenoot als reden en een derde stelt: ‘na vier periodes is het tijd voor een nieuw gezicht’.

En meer dan eens noemen de wethouders een gebrek aan steun van het ambtenarenapparaat als reden voor vertrek. ‘Geen contact met ambtenaren, geen communicatie, geen support. Ik was zogenaamd heel belangrijk, maar bleek toch een aap op de geïsoleerde rots,’ schrijft een van hen. ‘Ik nam signalen van buiten mee naar binnen, maar die werden niet opgepakt door de ambtelijke organisatie,’ stelt een ander.

Wethouders die opstappen vanwege een politieke vertrouwensbreuk halen dan misschien het vaakst de media, bij de respondenten bleek dit slechts op te gaan voor 13 van de lokale bestuurders. Elf werden niet herkozen. En een enkeling vertrok vanwege een bestuurlijk incident of een collegecrisis. Maar wat de aanleiding tot vertrek ook was, de klap die het verlies van de functie met zich meebracht lijkt geen directe relatie te hebben tot de reden voor het afscheid als wethouder.

Thuisfront

Rust. Dat is het overheersende gevoel in de periode direct na het vertrek. 39 van de 98 respondenten ervaren een gevoel van ontspanning na hun wethouderschap. Maar dat geldt zeker niet voor iedereen. Een op de drie van de oud-wethouders geeft aan te kampen met gevoelens van teleurstelling (31), maar ook van rouw- en verlies (24), onzekerheid (18) en machteloosheid (18). Vaak gaan de positieve gevoelens door het wegvallen van spanningen vergezeld van negatieve emoties. Die tegenstrijdigheid van gevoelens levert dan weer extra spanning op.

‘Het vertrek was ongepland en duurde lang. Ik ging van vol aan de bak naar helemaal niks’, zegt een oud-wethouder. ‘Ik zat nog vol adrenaline’, stelt een ander. ‘Dan is het moeilijk om los te laten’. En, zo schrijft weer een ander: ‘Na drie maanden kreeg ik alsnog een zware burn-out die behoorlijk ontwrichtend was.’ Een plotseling vertrek als wethouder kan ook tot spanningen leiden aan het thuisfront, ten aanzien van de partner, het gezin en de vriendenkring. Bijna de helft van de oud-wethouders geeft aan dat de impact daarvan beperkt was. Een deel noemt het effect zelfs positief. ‘Mijn toenmalige partner en jonge kinderen hadden last van het wethouderschap, dus vonden het positief dat ik het niet meer was’, schrijft een respondent.

Toch geeft ook bijna de helft aan dat het effect op de thuissituatie groot (35 procent) tot zeer groot (6 procent) was. ‘Veel “vrienden” verdwenen’, constateert een wethouder. Veel relaties bleken meer op toegang tot de macht gericht te zijn geweest dan op een echt vriendschappelijke relatie, constateren ook andere respondenten.

De arbeidsmarkt

En dan komt het moment om het wethouderschap definitief achter je te laten en op zoek te gaan naar een nieuwe betrekking. Dat blijkt voor een groot deel van de oud-wethouders geen sinecure. 44 procent van de respondenten zegt tegen barrières te zijn aangelopen bij het vinden van een nieuwe baan. ‘Wethouderschap is voor veel organisaties besmet, je bent er uit geweest, je bent teveel gaan praten en bent je verstand verloren’, schrijft een verbitterde respondent.

Een ander: ‘Het wethouderschap is eerder een smet op je cv dan een zegen. Ik kreeg letterlijk te horen dat ik “niets kon.”’ Volgens een van de respondenten is er sprake van een paradox in de beeldvorming over de rol van wethouder: ‘wel een bestuurder, maar geen manager. Niet interessant genoeg voor een gesprek over leidinggevende functies, maar weer te veel ‘leidinggevende’ voor andere rollen. ‘Er is geen EVC-traject (Erkenning Verworven Competenties/ red.) voor bestuurders om kennis en ervaring te valideren. De buitenwereld heeft geen idee.’

Dit beeld wordt ook door andere respondenten bevestigd. Wethouders geven ambtelijk geen directe leiding, waardoor selectiecommissies hen als ongeschikt zien voor managementfuncties, maar tegelijkertijd zouden ze te ‘bestuurlijk’ zijn voor meer reguliere inhoudelijke functies. En dus vallen ze tussen wal en schip. Zeker omdat de arbeidsmarkt botst met hun zelfbeeld. Driekwart van de oud-wethouders meent dat hun vaardigheden en ervaring als bestuurders juist een goede tot zeer goede aansluiting zouden moeten vormen op hun vervolgstap, maar de arbeidsmarkt deelt die inschatting vaak niet.

De APPA

Na het wethouderschap kunnen de politieke ambtsdragers gebruikmaken de APPA-regeling, de Algemene Pensioenwet Politieke Ambtsdragers. Dat is een inkomensvoorziening en pensioenregeling voor politieke ambtsdragers (zoals wethouders, burgemeesters en Kamerleden) bij aftreden. De regeling biedt na verplicht of vrijwillig vertrek een inkomensgarantie (wachtgeld) van maximaal 3 jaar en 2 maanden, vaak met sollicitatieplicht en re-integratiebegeleiding. Het overgrote deel van de respondenten vindt die regeling redelijk duidelijk (42 procent) tot duidelijk of zeer duidelijk (49 procent).

‘Ik kijk met genoegen terug op mijn APPA- periode, schrijft een wethouder. ‘Het financiële vangnet is onontbeerlijk om weer in een normaal ritme te komen en geeft de mogelijkheid om goed na te gaan welke vervolgstappen je wilt en kunt zetten.’ Wel schort het meer dan eens aan de informatievoorziening die gemeenten bieden over de regeling. ‘Binnen de gemeente nauwelijks aandacht voor APPA. Alles zelf moeten doen’, schrijft een respondent. Een ander meldt dat hij er pas na zijn aftreden over is gaan nadenken: ‘Had ik achteraf eerder moeten doen.’

Opvallend is dat een groot deel van de respondenten geen gebruik heeft gemaakt van de pre-APPA. Op grond van die regeling kunnen zittende politieke ambtsdragers, zoals wethouders en burgemeesters, al voor het einde van hun ambtstermijn een oriëntatietraject volgen om zich voor te bereiden op een volgende carrièrestap. Dat zou hen in theorie moeten helpen bij het vertalen van hun politieke ervaring naar de arbeidsmarkt en daarmee mogelijk een ‘loopbaanravijn’ te voorkomen. Het moet de bestuurders inzicht geven in hun loopbaanperspectieven en de burgemeesters en wethouders kunnen daarin persoonlijk worden begeleid.

Toch blijkt een meerderheid van 59 procent van de respondenten geen gebruik te hebben gemaakt van die pre-APPA begeleiding tijdens hun zittingsperiode. De meeste bestuurders oriënteren zich pas als ze er al midden in zitten. 61 procent gebruikte de APPA-periode primair voor een actieve oriëntatie op nieuw werk, 47 procent voor reflectie op loopbaan en identiteit en 37 procent voor ‘herstel en verwerking’. Of, zoals een van de oud-wethouders schrijft: ‘Ik kon gelukkig terug naar mijn oude functie. Maar moest ook echt wel een periode ‘ontwethouderen’.

Voor de begeleiding van de wethouders en burgemeesters naar een nieuw bestaan buiten het lokale bestuur zijn er diverse gespecialiseerde loopbaanadviesbureaus. De respondenten waardeerden de hulp van dergelijke bureaus bij het concreet maken van mogelijke vervolgstappen, het geven van structuur en richting en het versterken van hun zelfvertrouwen. Maar niet iedereen is even positief, zo blijkt uit de enquête.

Bijna een kwart vond de begeleiding vanuit deze bureaus slechts beperkte meerwaarde hebben. ‘Ik had gehoopt dat er meer concrete ondersteuning was, bijvoorbeeld in de vorm van headhunters die de werkzoekende echt aan een baan helpen’, schrijft een respondent. Of de verwachting lag op een ander vlak dan de geboden begeleiding: ‘Ik had een aanbod aan opdrachten verwacht in plaats van psychische begeleiding.’

Veel geleerd

Bijna 41 procent van de wethouders die op de enquête reageerden vond binnen zes maanden een nieuwe betaalde functie. Maar een kwart deed er 24 tot 38 maanden (de maximale periode voor wachtgeld) over. Die twee tot zelfs meer dan drie jaar van onzekerheid, solliciteren en opnieuw beginnen is niet iedereen in de koude kleren gaan zitten. Een meerderheid van 41 procent vond uiteindelijk een nieuwe baan in de publieke sector. Op afstand volgen toezichthoudende functies en zelfstandig ondernemerschap. Voor een klein deel was uitsluitend vrijwilligerswerk nog een optie.

Gevraagd naar de totale balans van hun huidige situatie ten opzichte van hun periode als wethouder geeft 37 procent aan het in grote lijnen vergelijkbaar te vinden. Met meer dan een kwart (27 procent) gaat het minder goed. Maar daar staat een groep van 35 procent tegenover met wie het beter of zelfs veel beter gaat. Vooral een betere balans tussen werk en privé wordt als een van de grote voordelen genoemd. Maar ook de positieve ervaring van de bestuurlijke functie: ‘Ik heb juist erg veel geleerd van het wethouderschap. Het heeft me verrijkt.’ Toch blijft 17 procent van hen kampen met gevoelens van verlies en teleurstelling.

‘Wethouder blijft een fantastische baan, daar kan geen andere functie aan tippen’, schrijft een respondent. ‘Uiteindelijk ben ik er beter uit gekomen. Maar ik worstel nog dagelijks met kennis en bestuurlijke ervaring die ik niet kan inzetten.’