Rotterdam heeft relatief meer ambtenaren dan Amsterdam

Amsterdam mag met ruim 22.000 ambtenaren de gemeente zijn met het grootste ambtenarenapparaat van Nederland, maar Rotterdam spant de kroon met het aantal ambtenaren per 1000 inwoners: 21,3.

Externe inhuur laag in Rotterdam

Dat blijkt uit onderzoek van de Amsterdamse stadszender AT5 onder de vier grootste gemeenten van Nederland (G4). In totaal telt Rotterdam 14.400 ambtenaren, Den Haag 11.100 en de gemeente Utrecht 5600. Van de 22.000 Amsterdamse ambtenaren zijn er 18.700 in vaste dienst. De loonkosten in Amsterdam bedragen zo’n twee miljard euro per jaar en vormen daarmee de grootste kostenpost op de gemeentebegroting, merkt de omroep op. Wat betreft externe inhuur scoort Rotterdam juist het laagst: 9,5 procent. In 2021 was dit nog 18,1 procent. Amsterdam is van 18,4 procent in 2021 naar 15 procent in 2024 gegaan. Utrecht zit daar een fractie boven (15,2) en Den Haag spant de kroon: 17,8 procent. Dat is wel lager dan de 20,8 procent in 2021, maar ook flink hoger dan de 12,7 procent in 2020.

Niet ambtenaren bashen

Amsterdam is ook de grootste stad van Nederland, maar sommige raadsleden aan de rechterzijde van het politieke spectrum vinden dat het wel een onsje minder mag met het aantal ambtenaren. Fractievertegenwoordiger Laurens Lochtenberg (CDA) spreekt van ‘ambtelijke obesitas’. Minder ambtenaren met meer verantwoordelijkheid werkt volgens hem beter, zegt hij tegen AT5. Ook VVD-raadslid Kune Burgers vindt dat het tijd is om te bezuinigen. Hij vraagt zich bijvoorbeeld af of het wel nodig is dat er 300 mensen op de communicatieafdeling werken. GroenLinks-raadslid Jenneke van Pijpen heeft dan weer niks met ‘ambtenaren bashen’. Volgens haar gaat het niet om aantallen, maar om de vraag hoe effectief ambtenaren werken.

Organisatie hervormen

Ook het college kondigde in september aan vanaf volgend jaar (2027) 15 miljoen euro te gaan bezuinigen op de ambtelijke organisatie. Wethouder Hester van Buren (PvdA) zei toen de gemeentelijke organisatie te willen ‘hervormen’. ‘Het doel van deze hervorming is een gemeente die eenvoudiger en slagvaardiger werkt en meer gericht is op de uitvoering’, schreef ze. ‘De nieuwe organisatie moet ook kleiner zijn en minder kosten.’ Daarnaast is het ziekteverzuim hoog (9,6 procent) en zijn er aanhoudende klachten over onveiligheid en discriminatie. Voor de hervorming van het ambtelijke apparaat is Tijs van Lieshout, brandweercommandant en directeur van de Veiligheidsregio, aangewezen.

Conjunctuur en decentralisaties

Ook Frits van der Meer, emeritus hoogleraar vergelijkende bestuurskunde, wordt door AT5 aangehaald. Volgens hem beweegt het aantal ambtenaren mee met de conjunctuur en nam het aantal daarom na de financiële crisis van 2008 af en neemt het sinds een aantal jaar weer toe. Verder kregen gemeenten meer taken erbij na de decentralisaties van 2015 en ook tijdens de coronacrisis en sinds de invoering van de Omgevingswet.

Ambtenaren per inwoner

Interessant is dat het aantal ambtenaren in Amsterdam relatief niet eens de meeste ambtenaren van de vier grootste gemeenten per 1000 inwoners heeft (20,1). Zo telt Rotterdam al sinds 2018 meer ambtenaren per 1000 inwoners (21,3). Beide gemeenten scoren hierin een stuk hoger dan Den Haag (17,9) en Utrecht (14,9). Verder valt op dat het aantal ambtenaren in alle G4-gemeenten ongeveer evenredig is gegroeid in de afgelopen zeven jaar: zo’n 3 tot 4 procentpunt. Amsterdam groeide het minst hard van alle vier, al liggen de verschillen dicht bij elkaar.

Overheadskosten verschillen

Ook hier valt op dat de apparaatskosten, waaronder naast personeel ook gebouwen en materieel vallen, per inwoner in Rotterdam sinds 2024 voor het eerst (sinds in ieder geval 2018) hoger zijn dan in Amsterdam. De kosten zijn iets meer dan 2 miljard euro per jaar. In Utrecht zijn de apparaatskosten in zeven jaar tijd zelfs verdubbeld: van 845 euro per inwoner naar 1770. En hoewel de overheadskosten in Amsterdam de afgelopen jaren het meest stegen van de G4, ligt deze met 9,3 procent toch een stuk lager dan de andere drie gemeenten die rond 12 procent uitkomen.

Appels met peren vergelijken

Dat Rotterdam op drie van de vier indicatoren het hoogst scoort van de G4, zegt niet alles. Door onder meer verzelfstandigingen van onderdelen van de gemeente, zoals vervoersbedrijven, is het ‘appels met peren vergelijken’, zegt hoogleraar bestuurskunde Zeger van der Wal tegen AT5. Verder vragen de complexe opgaven in de grote steden nu eenmaal om meer ambtenaren. Het is daarom zinvoller om specifieke afdelingen met elkaar te vergelijken, al blijkt vergelijken dan ook lastig. Op taken als de Wmo en de jeugdzorg zijn de verschillen namelijk groot in wat gemeenten zelf doen en wat zij uitbesteden. Amsterdam komt nog met een nadere analyse van de groei per afdeling.

Geen doel op zich

Sommige deskundigen zijn tegenover AT5 kritisch op de aangekondigde bezuinigingen op het ambtenarenapparaat. Minder personeel leidt niet automatisch tot beter bestuur, zegt Van der Meer. ‘Als het ambtenarenapparaat niet functioneert, ligt dat niet alleen aan de ambtenaren.’ Volgens GroenLinks-raadslid Van Pijpen is het wel goed om kritisch te kijken naar de ambtelijke organisatie, ‘maar bezuinigen mag geen doel op zich worden’.