Ook kleine gemeenten verdienen een brede gebiedsgerichte aanpak

Eerder dit jaar liet een bijdrage van Stijn Vos in Binnenlands Bestuur (Grootstedelijke problematiek in de kleine steden) zien dat ook middelgrote steden als Den Helder, Zeist en Leidschendam-Voorburg wijken kennen waar zogenoemde ‘grootstedelijke problematiek’ speelt. Uitdagingen op het gebied van armoede, gezondheid, wonen en leefbaarheid stapelen zich daar op. De M50, een netwerk van middelgrote gemeenten, pleitte daarom voor meer aandacht en ondersteuning vanuit het Rijk. Verschillen in brede welvaart tussen wijken bieden een manier om naar dit vraagstuk te kijken: in hoeverre gaan achter gemeentelijke gemiddelden uiteenlopende lokale werkelijkheden schuil?

Ons onderzoek naar brede welvaart op gemeenteniveau, dat verschijnt in Economisch Statistische Berichten, laat zien dat de brede welvaart verschilt tussen landelijke gebieden en kleine steden enerzijds en middelgrote en grote steden anderzijds. Ook binnen gemeenten bestaan verschillen. De verschillen in brede welvaart tussen wijken zijn het grootst in grote steden, kleiner in middelgrote steden en het kleinst in kleine steden en dorpen.

Mogelijk speelt ook het aantal wijken een rol: grote steden tellen gemiddeld 25 wijken, tegenover 11 in middelgrote steden en 7 in kleine steden en dorpen. Dat de verschillen tussen wijken in kleinere gemeenten kleiner zijn, betekent echter niet dat een gemeentelijk gemiddelde daar geen belangrijke verschillen aan het zicht kan onttrekken.

Dat zien we bijvoorbeeld in Leiden en de Bollenstreek. Figuur 1 vergelijkt voor elf gemeenten de gemeentelijke bredewelvaartsscore met die van de wijk met de hoogste en die met de laagste score. De omvang van de verschillen loopt sterk uiteen. Leiden kent de grootste spreiding, maar ook in kleinere gemeenten als Hillegom en Teylingen zijn duidelijke verschillen zichtbaar.

Opvallend is bovendien dat de gemeentelijke score niet noodzakelijk precies tussen de hoogste en laagste wijkscore in ligt. Een relatief gunstige score voor de gemeente sluit dus niet uit dat sommige wijken aanzienlijk lager scoren.

Neem bijvoorbeeld de gemeente Hillegom, waar duidelijke verschillen zichtbaar zijn. Hillegom West scoort op vrijwel alle sociaaleconomische en gezondheidsindicatoren gunstiger dan Hillegom Midden. Zo zijn het mediaan inkomen, de arbeidsparticipatie, de ervaren gezondheid en de levenstevredenheid er hoger. Ook op het gebied van startkwalificaties en vrijwilligerswerk scoort West beter. Zelfs binnen een relatief kleine gemeente als Hillegom kan een gemeentelijk gemiddelde dus aanzienlijke verschillen verhullen.

De cijfers nuanceren het beeld dat een gebiedsgerichte aanpak vooral een opgave voor grote steden is. Ook in kleinere gemeenten kunnen wijken voorkomen waar verschillende maatschappelijke opgaven samenkomen. Een analyse van brede welvaart op wijkniveau helpt om zulke gebieden te identificeren. Juist kleinere gemeenten beschikken niet altijd over de capaciteit en middelen om wijken langdurig en domeinoverstijgend te ondersteunen.

Het nieuwe coalitieakkoord erkent dit. Onder het motto ‘Doorbreek de Haagse muren’ wil het kabinet maatschappelijke opgaven vaker aanpakken met multidisciplinaire teams. Het noemt het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid expliciet als voorbeeld (Coalitieakkoord 2026-2030, p. 6). Wij pleiten er daarom voor gebiedsgericht beleid niet te beperken tot de bestaande twintig focusgebieden in de negentien grote steden die deelnemen aan het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Ook kleinere gemeenten verdienen ondersteuning wanneer achter gunstige gemeentelijke gemiddelden stevige lokale opgaven schuilgaan.

Robin Philips, senior onderzoeker, Hogeschool Leiden, Christine Carabain, lector brede welvaart, Hogeschool Leiden