Begin februari legde de Autoriteit Persoonsgegevens aan tien gemeenten een bestuurlijke boete van 250.000 euro op. Aanleiding waren de undercoveroperaties die deze gemeenten bijna tien jaar geleden op touw hadden gezet, toen ook vanuit Nederlandse islamitische gemeenschappen jongeren plotseling de IS-kolder in de kop kregen en uitreisden voor de gewapende jihad in Syrië. Probleem was niet dat de overheid wilde weten wat er precies aan de hand was in onze polderislam.
Handelingsverlegen bestuurders? Pas op!
Begin februari legde de Autoriteit Persoonsgegevens aan tien gemeenten een bestuurlijke boete van 250.000 euro op.
Probleem was wel dat je daarvoor niet als gemeente een privaat onderzoeksbureautje uit de spionnencatalogus mag uitzoeken om die op een moskee af te sturen. Voor infiltratie in religieuze gemeen schappen komt in een functionerende rechtsstaat immers wel meer kijken dan dat.
De boetes van de AP zien strikt genomen alleen op het onrechtmatig bewaren van de gewraakte ‘krachtenveldanalyses’, maar inmiddels is genoegzaam bekend dat de hele operatie niet deugde. Als slachtoffers van zoiets is het evenwel nog niet zo eenvoudig om rechtsbescherming te krijgen tegen iets wat de overheid zelf verzwijgt. Daarom is het goed dat er uiteindelijk toch nog een overheidsinstantie normerend optreedt en de betrokken gemeenten boetes oplegt.
Bij de motivering van de hoogte daarvan komen echter twee opmerkelijke overwegingen voor waarin de voorzitter van de AP omstandigheden opvoert die naar zijn mening verzachtend zijn. In de eerste plaats vindt Wolfsen voor het bestuur ‘een zekere handelingsverlegenheid invoelbaar’. Er heerste immers maatschappelijke onrust en het was allemaal heel erg complex.
De tweede mild stemmende omstandigheid was dat ‘het college in de tussentijd tot was inkeer gekomen’ en de kans op herhaling dus niet groot was. Opmerkelijk aan de eerste overweging is dat het eigenlijk een strafverzwarende omstandigheid betreft die tot een hogere boete had kunnen leiden. De rechtsstaat is immers niet bedoeld voor mooi weer, maar is juist op aarde om burgers te beschermen tegen burgemeesters ‘met een zekere handelingsverlegenheid’.
Er is een structureel gebrek aan tegenmacht op momenten die er het meest toe doen
En de tweede overweging van Wolfsen is een opmerkelijk welwillende lezing van de feiten. In het geval van de gemeente Delft had burgemeester Pechtold letterlijk één dag voor de datum waarop de boetes zijn opgelegd zijn excuses gemaakt aan de betrokken moskeeën, nadat zijn voorganger Van Bijsterveldt in afscheidsinterviews haar optreden nog tot de laatste ambtelijke snik had verdedigd.
Dat de lat voor geloofwaardig berouw bij de AP zo laag ligt, past naar mijn waarneming in een structureel gebrek aan tegenmacht op de momenten die er in de rechtsstaat het meest toe doen: bij bestuurders met handelingsverlegenheid in complexe situaties. Bij het achteraf beoordelen daarvan ontstaat een opvallende combinatie van hardnekkigheid bij de macht en omzichtigheid bij de tegenmacht.
De casus van Tom van der Wal in Tilburg illustreert dat. Weliswaar betrad de overheid daar alles behalve incognito een kerkdienst, maar ook aan het gewapenderhand beëindigen van religieuze samenkomsten op besloten plaatsen stelt de rechtsstaat hoge eisen. Een daarvan is dat de overheid terughoudender is in het diskwalificeren van kerkdiensten dan burgemeester Hoes was geweest. Dus lag het voor de hand dat de zaak de dag erna zou worden rechtgetrokken en bijgelegd. Maar in plaats daarvan meldde Hoes in een soort overwinningsroes op tv trots dat hij het allemaal zo weer zou doen.
Toen politie en justitie twee weken later wel bakzeil haalden, ontstond weer een kans voor open doel om bij te draaien. Maar de gemeentewoordvoerder liet weten dat ze het oordeel van de het OM alleen relevant vonden voor de situatie op straat. Inmiddels heeft de gemeente zijn eerste rechtszaak over de kwestie stevig verloren. Toch herhaalde ook de nieuwe burgemeester in recente antwoorden op raadsvragen hardnekkig de riedel over het evenement.
Ondertussen vertonen de tegenmachten vooral omzichtigheid. De collega-burgemeesters kijken naar het plafond als de kwestie ter sprake komt of mompelen iets over handelingsverlegenheid en ‘iemand moet iets doen’. De minister verwijst uiteraard naar de horizontale controle door de gemeenteraad. Maar het debat in die gemeenteraad gaat vooral hoe complex het allemaal wordt als er plotseling een kwakzalver op de stoep staat.
Het zal dus wel even duren voordat Tom van der Wal gelijk krijgt. Misschien dat over tien jaar de AP er nog eens naar wil kijken.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.