Half binnenland, half buitenland

Volgens Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) Rabin Baldewsingh vindt er structurele achterstelling plaats van inwoners van Caribisch Nederland. 23 april verscheen zijn advies Gelijkwaardigheid als Grondwettelijke Opdracht, waarin hij aangeeft dat de rijksoverheid tekortschiet: ‘Inwoners van Caribisch Nederland leven nog altijd met achterstanden die binnen het land Nederland niet te rechtvaardigen zijn.’

Half binnenland, half buitenland

De NCDR spreekt van ‘een apart regime voor de inwoners van Bonaire, Saba en Sint Eustatius’ als het gaat om wetgeving en beleid. Inwoners hebben afwijkende mensenrechten en er geldt een ander Wetboek van Strafrecht. Maar voor veel inwoners is vooral merkbaar dat bijvoorbeeld de bestaanszekerheid niet op het Nederlandse niveau is. Dit uit zich onder meer in lagere minimumlonen en het ontbreken van inkomensvoorzieningen als het kindgebonden budget en een werkloosheidsregeling. Tegelijk is het prijsniveau er hoger.

Rabin Baldewsingh stelt dat de overheid hiermee wetten en verdragen overtreedt. Hij ziet zich gesteund door de recente klimaatrechtszaak die Greenpeace en een aantal burgers tegen de staat aanspanden. De rechtbank oordeelde dat de overheid het discriminatieverbod had geschonden. De staat had in Caribisch Nederland minder maatregelen genomen om inwoners te beschermen tegen klimaatverandering, terwijl Caribisch Nederland daar juist kwetsbaarder voor is.

Sinds 2010 zijn Bonaire, Saba en Sint Eustatius onderdeel van Nederland. In dat jaar werd het land de Nederlandse Antillen opgeheven, dat daarvoor bestond uit Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten. Eerder was Aruba al afgesplitst en zelfstandig geworden. Nu volgden Curaçao en Sint Maarten.

Hierdoor had Bonaire twee opties, zegt oud-politicus Ramonsito Booi. Booi onderhandelde namens Bonaire met Nederland over de nieuwe verhoudingen. De eerste optie was om onderdeel te worden van het nieuwe land Curaçao. Booi had slechte ervaringen met de afhankelijkheid van de regering op Curaçao. ‘Op mijn drieëntwintigste mocht ik mee naar Curaçao om te praten over de beperkte middelen van Bonaire,’ vertelt Booi. Het was een vergeefse poging. ‘“Jullie komen altijd om geld vragen, maar ik heb niks,”’ zou de minister hebben gezegd. ‘“Al pak je me bij mijn twee benen en je schudt me door elkaar – er komt geen cent uit!” Hij draaide zich om, sloeg de deur dicht en liet ons daar achter.’

Voor Booi betekende dit dat afhankelijkheid van Curaçao niet de oplossing was. ‘Mijn vader heeft me altijd gezegd: “Als je iets nodig hebt, dan moet je altijd proberen naar God te gaan. En niet naar Sint-Petrus. Want God beslist.” Dus als wij het in de Antillen, lees: Curaçao, niet gedaan krijgen, dan kunnen we beter direct naar Nederland gaan.’

Gemeentemodel

In 2004 werd er een referendum op Bonaire gehouden over de staatkundige toekomst van het eiland. De bevolking stemde voor een ‘directe band’. Op dat moment was nog niet duidelijk wat die directe band zou inhouden. ‘Ik kon niet tegen de bevolking zeggen dat we een gemeente wilden worden, omdat ik het niet alleen beslis,’ legt Booi uit. ‘Nederland moest nog meegaan.’

In de jaren daarna werd afgesproken dat Bonaire, Saba en Sint Eustatius openbare lichamen van Nederland zouden worden, waarbij het Nederlandse gemeentemodel gevolgd zou worden. Booi was tevreden: ‘Wat we toen hebben onderhandeld, is precies wat de band met Nederland volgens mij moest zijn.’ In 2010 was het zover en werden de drie eilanden onderdeel van Nederland. Hoewel de eilanden in de volksmond bijzondere gemeenten worden genoemd, hebben ze een andere status dan Europees-Nederlandse gemeenten.

Niet iedereen stond te juichen bij het idee om onderdeel van Nederland te worden, zegt Booi. ‘De campagne was niet gemakkelijk, want hoe je het ook bekijkt; Nederland is ver weg.’ Later werden er twee referenda georganiseerd. In een eerste referendum eind 2010 spraken de meeste stemmers zich kritisch uit over de nieuwe status als openbaar lichaam. Booi riep inwoners echter op thuis te blijven, en het referendum haalde de opkomstdrempel niet.

In een referendum in 2015 gaf een meerderheid aan het oneens te zijn ‘met de invulling die is gegeven aan de directe band met Nederland’. Toch veranderde de status van Bonaire daardoor niet. Critici vonden dat het zelfbeschikkingsrecht van Bonaire hiermee geschonden werd. Volgens Booi kan het referendum echter niet serieus worden genomen. ‘Uiteindelijk werd de vraagstelling of inwoners blij waren met wat ze hadden gekregen.’ Maar mensen hebben altijd wel iets aan te merken op de huidige situatie, zegt hij. ‘Dat betekent niet dat je ervan af wil.’

Integratie

Inmiddels waren er door de integratie verschillende beleidsterreinen onder de rijksoverheid komen te vallen. Op bepaalde terreinen werden vorderingen geboekt, zoals het onderwijs. In een enquête in 2015 gaf een meerderheid van de bevolking aan dat het onderwijs was verbeterd. Dat is terug te zien in de begroting van de rijksoverheid. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap begroot voor Bonaire, Saba en Sint Eustatius per inwoner een vergelijkbaar bedrag als voor Europees Nederland. Daarmee wordt er per inwoner bijna drie keer zoveel geïnvesteerd als door het onderwijsministerie van het zelfstandige Curaçao.

De aanpak kan per ministerie echter sterk verschillen, zegt Sedney Marten. Marten is actief in verschillende pressiegroepen en houdt zich onder meer bezig met de positie van het Papiaments in het onderwijs op Bonaire. ‘Op bepaalde momenten is Bonaire wel Nederlands grondgebied, en op bepaalde momenten niet,’ zegt hij. In de praktijk is Bonaire dus niet op een gelijke manier geïntegreerd, maar geldt het deels nog als buitenland. Wanneer Marten het woord ‘integratie’ gebruikt, maakt hij aanhalingstekens met zijn vingers.

Op het gebied van bestaanszekerheid ontbreken regelingen als het kindgebonden budget en een gelijkwaardige werkloosheidsvoorziening. De begroting van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is per inwoner in Caribisch Nederland lager dan in Europees Nederland. Er zijn zelfs verschillende mensenrechtenverdragen niet voor Bonaire, Saba en Sint Eustatius geratificeerd. Denk aan het Verdrag van Istanbul (huiselijk geweld), het Verdrag van Lanzarote (seksueel misbruik), het VN-verdrag Handicap, het Verdrag tegen mensenhandel van de Raad van Europa en het Europees Sociaal Handvest.

Volwaardige gemeente

Binnen Europees Nederland, zelfs op de Waddeneilanden, worden zulke uitzonderingen bijna niet gemaakt. ‘Je kunt dan als antwoord krijgen dat het tijd kost vanaf 2010 voordat het een en ander gelijk kan worden getrokken,’ zegt Marten. ‘Maar het is die snelheid die soms wringt: waar wordt die bepaald? Niet hier.’ Dit volgt ook uit het rapport van de NCDR: er zou sprake zijn van ‘politieke en ambtelijke willekeur bij de invulling van het gelijkheidsbeginsel’.

Om inwoners van Caribisch Nederland gelijke kansen en rechten te geven, is er volgens het rapport meer nodig dan het gelijktrekken van voorzieningen. Staatssecretaris Van der Burg (VVD) van Koninkrijksrelaties beaamt dat in zijn eerste reactie op het rapport. ‘We hebben genoeg voorbeelden, ook in Europees Nederland, waarbij je juist om gelijkheid te creëren, niet gelijk moet behandelen.’ In sommige regio’s moet juist extra geïnvesteerd worden, zegt hij. ‘Hetzelfde geldt natuurlijk als het gaat om Bonaire, Saba en Sint Eustatius.’

Ramonsito Booi wil de schuld niet bij de rijksoverheid leggen. ‘Nederland heeft plichten, en wij moeten zorgen dat Nederland die plicht naleeft.’ Volgens hem had Bonaire ervoor moeten werken om een volwaardige Nederlandse gemeente te worden en elke vijf jaar de status moeten evalueren. ‘Daar kun je niet Nederland voor aankijken, daar moeten we onszelf voor aankijken.’

Volgens Sedney Marten zijn Bonairianen juist te kritisch op hun eilandgenoten en is die houding geworteld in de koloniale geschiedenis. ‘Als je opgroeit in een kolonie, idealiseer je de administratieve kracht die uit het moederland komt.’ Ten onrechte bestaat het beeld dat Europese Nederlanders beter kunnen besturen dan Bonairianen, zegt hij. ‘Overal gebeuren goede dingen en minder goede dingen. Ook in Europees Nederland gaat veel mis, net als hier.’

Referendum

In elk geval denkt Marten dat de bestaande situatie niet kan voortduren. ‘Integratie is geen oplossing. Niet zoals het nu gaat.’ Ook Ramonsito Booi ziet de huidige status niet als eindstation. Met een groep medestanders voert hij daarom actie om van Bonaire een volwaardige gemeente te maken, die ook onder een provincie valt. Ze hopen dat via een referendum te kunnen gaan regelen.

Toch zal het uitdagend zijn om van Bonaire een gemeente te maken. ‘Geen enkele gemeente zo klein als Bonaire heeft een haven en luchthaven,’ zegt Booi. Bovendien is Bonaire ver weg en zijn er grote culturele, economische en klimatologische verschillen met Europees Nederland. Ook de NCDR erkent dat maatwerk soms nodig zal blijven. Sedney Marten is bijvoorbeeld kritisch op de dominante rol in het onderwijs van het Nederlands, voor veel kinderen een tweede taal. ‘De beheersing van het Nederlands bepaalt hoever kinderen komen in het onderwijs,’ zegt hij.

Marten vermoedt dat er daardoor veel onderadvisering is van Bonairiaanse kinderen. ‘Net zoals het geval zou zijn als ze in Europees Nederland zouden wonen met hun huidige beheersing van het Nederlands.’ Marten ziet volledige integratie daarom niet als oplossing, maar houdt nog open wat wel de toekomst zou moeten zijn van het ‘huwelijk’ tussen Nederland en Bonaire, zoals hij het noemt. ‘Ik denk dat de knapste koppen in Europees Nederland en ook een paar knappe koppen aan deze kant samen moeten zitten. En dan weet ik zeker dat men met een betere oplossing kan komen.’